છોડ અને પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ – Conservation of Plants and Animals | NCERT ધોરણ 8 વિજ્ઞાન નોટ્સ

NCERT ધોરણ 8 વિજ્ઞાન: છોડ અને પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ – મહત્વના મુદ્દા અને પરીક્ષાલક્ષી નોટ્સ

Environment & Ecology • NCERT Class 8 Science Notes

🌳 વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ (Conservation of Plants & Animals)

CBSE સિલેબસ (પ્રકરણ ૫/૭) મુજબ જૈવવિવિધતા, પર્યાવરણીય પડકારો અને વન્યજીવ સંરક્ષણની સંપૂર્ણ નોટ્સ

મુખ્ય વિગત: માનવજાતની વિવિધ અતિશય પ્રવૃત્તિઓના કારણે ઊભા થયેલા જોખમો સામે જંગલો અને વન્યજીવોનું સંરક્ષણ કરવું અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. આ અભ્યાસ સામગ્રીમાં જંગલોની કાંપણી, લુપ્તતા, ગ્લોબલ વોર્મિંગ, સંરક્ષિત વિસ્તારો (અભયારણ્ય, રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ) અને પ્રોજેક્ટ ટાઇગર વિશે સંપૂર્ણ માહિતી આવરી લેવામાં આવી છે.

૧. જંગલોની કાપણી (Deforestation) અને તેના પરિણામો

ડિફોરેસ્ટેશન એટલે શું? વૃક્ષો કાપીને જંગલોનો નાશ કરવો તેને જંગલોની કાપણી કહે છે. તેનાથી પ્રાણીઓના કુદરતી નિવાસસ્થાન છીનવાઈ જાય છે.

જંગલોની કાપણીના મુખ્ય કારણો:

• ખેતી માટે જમીન પ્રાપ્ત કરવી.
• ઘરો, રહેણાંક વિસ્તારો અને કારખાનાઓનું નિર્માણ કરવું.
• ફર્નિચર બનાવવા અથવા બળતણ તરીકે લાકડાનો ઉપયોગ કરવો.
• કુદરતી કારણો: જંગલની આગ (દાવાાનળ) અને અતિશય દુષ્કાળ.

💡 Value-Added Data (જંગલોની કાપણીની ગંભીર અસરો):

• પર્યાવરણીય અસર: પૃથ્વી પર તાપમાન અને પ્રદૂષણના સ્તરમાં વધારો થાય છે તેમજ વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO_2) નો સમૂહ વધે છે.
• ભૂગર્ભજળ: ભૂગર્ભજળનું સ્તર સતત ઘટે છે અને જમીનનું ધોવાણ વધે છે.
• દુષ્કાળ: વરસાદના અભાવે ચોક્કસ વિસ્તારમાં પાણીની તીવ્ર અછત ઊભી થાય છે.
• રણોદ્ભવન (Desertification): જમીન પરથી વનસ્પતિનું ધોવાણ થવાથી અને અયોગ્ય સિંચાઈ કે ડિફોરેસ્ટેશનના કારણે ફળદ્રુપ જમીન રણમાં રૂપાંતરિત થાય છે.

🌡️ ૨. ગ્લોબલ વોર્મિંગ, લુપ્તતા અને પ્રજાતિઓ

• ગ્લોબલ વોર્મિંગ (Global Warming): વૈશ્વિક સ્તરે આબોહવા પરિવર્તનની પ્રક્રિયા જેમાં પૃથ્વીનું સરેરાશ તાપમાન વધે છે. પરિણામે ધ્રુવો પર રહેલો બરફ ઓગળે છે. અતિશય પ્રદૂષણ અને ડિફોરેસ્ટેશન તેના મુખ્ય કારણો છે.
• લુપ્તતા (Extinction): પૃથ્વી પરથી કોઈ પ્રજાતિની છેલ્લી જીવંત વ્યક્તિ મૃત્યુ પામે અને તે પ્રજાતિ સંપૂર્ણપણે નાશ પામે તેને લુપ્તતા કહેવાય છે.
• પ્રજાતિઓ (Species): એવા સજીવોનો સમૂહ જે આપસમાં આંતરપ્રજનન કરી શકે છે અને સફળતાપૂર્વક પ્રજનનક્ષમ સંતતિ ઉત્પન્ન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
• ભયગ્રસ્ત પ્રાણીઓ (Endangered Animals): એવા સજીવો કે જેમના અસ્તિત્વ પર જોખમ છે અને તેમની સંખ્યા એટલા હદે ઘટી રહી છે કે તેઓ ભવિષ્યમાં લુપ્ત થવાના આરે આવી શકે છે.

💡 સંરક્ષણ સાધનો અને ખ્યાલો:

• રેડ ડેટા બુક (Red Data Book): તમામ ભયગ્રસ્ત વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની યાદી રાખતું આંતરરાષ્ટ્રીય સ્ત્રોત પુસ્તક.
• નિવસનતંત્ર (Ecosystem): કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારના તમામ સજીવો (છોડ, પ્રાણીઓ, સૂક્ષ્મજીવો) અને નિર્જીવ ઘટકો (આબોહવા, જમીન, નદીઓ) નો સરવાળો.

🌱 ૩. લીલીછમ દુનિયા માટેના ઉપાયો: પુનઃવનીકરણ અને પુનઃચક્રણ

• કાગળનું પુનઃચક્રણ (Paper Recycling): કાગળ ઉદ્યોગ વૃક્ષોના લાકડાના માવા પર આધારિત હોવાથી ડિફોરેસ્ટેશનનું મોટું કારણ છે. કાગળનું રીસાયકલિંગ કરવાથી વૃક્ષોનું કટીંગ ઘટાડી શકાય છે.
• પુનઃવનીકરણ (Reforestation): નાશ પામેલા અથવા કાપી નાખવામાં આવેલા જંગલોમાં નવા વૃક્ષો વાવીને જંગલોનો પુનઃસંચય કરવાની વૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયા.

🏞️ ૪. વન્યજીવ સંરક્ષણ વિસ્તારો અને પ્રોજેક્ટ ટાઇગર

સંરક્ષિત વિસ્તારોની સરખામણી:

સંરક્ષિત ક્ષેત્ર	વ્યાખ્યા અને લાક્ષણિકતા
વન્યજીવ અભયારણ્ય (Wildlife Sanctuary)	કુદરતી રીતે અસ્તિત્વ ધરાવતું સુરક્ષિત સ્થળ જે પ્રાણીઓને શિકાર, ગેરકાયદે ઘૂસણખોરી અને સ્પર્ધાથી સુરક્ષા પૂરી પાડે છે.
રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (National Park)	જૈવવિવિધતા, વનસ્પતિ સૃષ્ટિ (Flora) અને પ્રાણી સૃષ્ટિ (Fauna) ના પૂર્ણ સંરક્ષણ માટે સરકાર દ્વારા જાળવવામાં આવતો ક્ષેત્ર.
બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ (Biosphere Reserve)	જૈવવિવિધતા અને સંસ્કૃતિના સંરક્ષણ માટે માનવ હસ્તક્ષેપથી મુક્ત મોટો સુરક્ષિત ભૂ-ભાગ.

🐅 પ્રોજેક્ટ ટાઇગર (Project Tiger):

દેશમાં વાઘની ઘટતી જતી વસ્તીને અટકાવવા અને તેમના કુદરતી અસ્તિત્વનું જતન કરવા માટે સરકાર દ્વારા આ પહેલ શરૂ કરવામાં આવી હતી. ઘણા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનોને આ પ્રોજેક્ટ હેઠળ આવરી લેવાયા છે.

🦜 ૫. સ્થાનિક પ્રજાતિઓ, સ્થળાંતર અને શબ્દાવલી

• સ્થાનિક પ્રજાતિઓ (Endemic Species): વનસ્પતિ કે પ્રાણીઓની એવી ચોક્કસ પ્રજાતિઓ જે માત્ર કોઈ એક નિર્ધારિત ભૌગોલિક વિસ્તારમાં જ જોવા મળે છે.
• સ્થળાંતર (Migration): પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓની એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે થતી સમયાંતરે હિલચાલ. સામાન્ય રીતે કઠોર વાતાવરણથી બચવા અને પ્રજનન હેતુ માટે સ્થળાંતર થાય છે (પક્ષીઓ અને માછલીઓમાં સામાન્ય).
• ફ્લોરા અને ફૌના (Flora & Fauna): ચોક્કસ વિસ્તારમાં સ્થાયી જોવા મળતી વનસ્પતિ સૃષ્ટિને ફ્લોરા (Flora) અને પ્રાણી સૃષ્ટિને ફૌના (Fauna) કહેવાય છે.

📝 વનસ્પતિ અને પ્રાણી સંરક્ષણ: MCQs અને પૃથક્કરણ (Practice Quiz)

પ્રશ્ન ૧. જે વનસ્પતિ કે પ્રાણીઓ માત્ર કોઈ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં જ જોવા મળે છે તેમને શું કહેવાય છે?

• (A) લુપ્ત પ્રજાતિઓ
• (B) સ્થાનિક પ્રજાતિઓ (Endemic Species) ✓
• (C) વિદેશી પ્રજાતિઓ
• (D) ભયગ્રસ્ત પ્રજાતિઓ

જવાબ: (B) સ્થાનિક પ્રજાતિઓ (Endemic Species) પૃથક્કરણ: ચોક્કસ સીમિત વિસ્તારમાં જ જોવા મળતી વનસ્પતિ કે પ્રાણી સૃષ્ટિને તે વિસ્તારની સ્થાનિક પ્રજાતિ (Endemic Species) કહે છે.

પ્રશ્ન ૨. તમામ ભયગ્રસ્ત પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓનો સત્તાવાર રેકોર્ડ રાખતી પુસ્તક કઈ છે?

• (A) ગ્રીન ડેટા બુક
• (B) રેડ ડેટા બુક (Red Data Book) ✓
• (C) બ્લુ ડેટા બુક
• (D) યલો ડેટા બુક

જવાબ: (B) રેડ ડેટા બુક (Red Data Book) પૃથક્કરણ: રેડ ડેટા બુક એ વૈશ્વિક સ્તરે ભયગ્રસ્ત (Endangered) પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓની યાદી અને ડેટા સાચવતી સત્તાવાર નોંધપોથી છે.

પ્રશ્ન ૩. કાપી નાખવામાં આવેલા કે નાશ પામેલા જંગલોમાં નવા વૃક્ષો વાવીને જંગલ પુનઃસ્થાપિત કરવાની પ્રક્રિયાને શું કહેવાય છે?

• (A) ડિફોરેસ્ટેશન
• (B) પુનઃવનીકરણ (Reforestation) ✓
• (C) રણોદ્ભવન
• (D) મરુસ્થલીકરણ

જવાબ: (B) પુનઃવનીકરણ (Reforestation) પૃથક્કરણ: વૃક્ષોના વિનાશ સામે નવા છોડ કે વૃક્ષો વાવીને જંગલ ક્ષેત્ર પાછું મેળવવાની પદ્ધતિને પુનઃવનીકરણ (Reforestation) કહે છે.

📌 અભ્યાસ ટીપ: આ તમામ પર્યાવરણીય મુદ્દાઓ NCERT ધોરણ ૮ વિજ્ઞાન તેમજ તમામ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે અત્યંત ઉપયોગી છે.

📚 ઇમ્મીઝ એકેડમી (Immy's Academy): સચોટ પરીક્ષાલક્ષી વિજ્ઞાન અને પર્યાવરણ નોટ્સ માટે જોડાયેલા રહો!