ધોરણ 6 નાગરિક શાસ્ત્ર પ્રકરણ 3: સરકાર એટલે શું? | NCERT Notes Gujarati – Immy's Academy
ધોરણ 6 નાગરિક શાસ્ત્ર
પ્રકરણ 3: સરકાર એટલે શું?
What Is Government? — ગુજરાતી નોંધો, સરકારનાં સ્તરો, લોકશાહી અને મતાધિકાર
સરકાર દેશ કે રાજ્યનો વહીવટ ચલાવે છે, કાયદાનો અમલ કરાવે છે, જાહેર સેવાઓ પૂરી પાડે છે અને નાગરિકોના અધિકારો તથા સુરક્ષા માટે કામ કરે છે. લોકશાહીમાં નાગરિકો ચૂંટણી દ્વારા પોતાના પ્રતિનિધિઓ પસંદ કરે છે.
1. સરકાર એટલે શું અને તેની જરૂરિયાત શા માટે?
સરકારનાં મુખ્ય કાર્યો
⚖️ કાયદો અને વ્યવસ્થા
જાહેર શાંતિ અને સલામતી જાળવવી, ગુનાઓ અટકાવવા માટે વ્યવસ્થા કરવી અને કાયદાનો અમલ સુનિશ્ચિત કરવો.🏥 સુવિધાઓ પૂરી પાડવી
શાળાઓ, હોસ્પિટલો, રસ્તાઓ, પીવાનું પાણી, સ્વચ્છતા, જાહેર પરિવહન અને અન્ય જરૂરી સેવાઓ માટે આયોજન કરવું.🛡️ દેશનું રક્ષણ
રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા જાળવવી અને અન્ય દેશો સાથે વિદેશ નીતિ તથા આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો સંભાળવા.🌧️ રાહત અને સહાય
પૂર, ભૂકંપ, દુષ્કાળ અને અન્ય આપત્તિઓ વખતે રાહત, બચાવ અને પુનર્વસન માટે વ્યવસ્થા કરવી.2. ભારતમાં સરકારના ત્રણ સ્તરો (Three Levels of Government)
ભારત વિશાળ અને વિવિધતાપૂર્ણ દેશ છે. તેથી અલગ-અલગ વિસ્તારના પ્રશ્નો ઉકેલવા અને વહીવટ ચલાવવા સરકાર વિવિધ સ્તરે કાર્ય કરે છે.
સ્થાનિક સરકાર
ગામ અને શહેરના સ્થાનિક પ્રશ્નો.
ઉદાહરણ: ગ્રામ પંચાયત, નગરપાલિકા, મહાનગરપાલિકારાજ્ય સરકાર
સંબંધિત રાજ્યના વહીવટ અને રાજ્યના વિષયો.
ઉદાહરણ: ગુજરાત સરકાર, મહારાષ્ટ્ર સરકારકેન્દ્ર સરકાર
રાષ્ટ્રીય સ્તરના વિષયો અને સમગ્ર દેશને લગતી બાબતો.
ઉદાહરણ: સંરક્ષણ, વિદેશ નીતિસરકારના સ્તરો વચ્ચેનો તફાવત
| સ્તર | કાર્યક્ષેત્ર | ઉદાહરણરૂપ જવાબદારી |
|---|---|---|
| સ્થાનિક | ગામ, નગર અથવા શહેરનો વિસ્તાર | સ્થાનિક રસ્તાઓ, સ્વચ્છતા, પાણી અને સ્થાનિક સુવિધાઓ. |
| રાજ્ય | સંપૂર્ણ રાજ્ય | રાજ્યના વિષયો, જાહેર આરોગ્ય અને પોલીસ જેવી બાબતોમાં બંધારણ મુજબ જવાબદારી. |
| કેન્દ્ર | સંપૂર્ણ ભારત | સંરક્ષણ, વિદેશ નીતિ, ચલણ અને કેન્દ્રના વિષયો. |
3. સરકાર અને કાયદો (Government and Laws)
- કાયદાનું નિર્માણ: કાયદા બનાવવાનું કાર્ય બંધારણીય પ્રક્રિયા દ્વારા સંસદ અને રાજ્ય વિધાનમંડળો જેવી કાયદા ઘડતી સંસ્થાઓ કરે છે.
- કાયદાનો અમલ: સરકારની કાર્યપાલિકા અને સંબંધિત વહીવટી સંસ્થાઓ કાયદાનો અમલ કરાવે છે.
- નાગરિકોની જવાબદારી: લાગુ પડતા કાયદા અને નિયમોનું પાલન કરવું નાગરિકોની ફરજ છે.
- અદાલતોની ભૂમિકા: અદાલતો કાયદાનું અર્થઘટન કરે છે, વિવાદોનો નિકાલ કરે છે અને અધિકારોના રક્ષણમાં ભૂમિકા ભજવે છે.
4. સરકારના વિવિધ પ્રકારો (Types of Government)
🗳️ લોકશાહી
- લોકો ચૂંટણી દ્વારા પ્રતિનિધિઓ પસંદ કરે છે.
- સરકાર કાયદા અને બંધારણને આધીન હોય છે.
- નાગરિકોને રાજકીય ભાગીદારી અને અધિકારો મળે છે.
👑 રાજાશાહી
- રાજા અથવા રાણી રાજ્યના વડા હોય છે.
- પદ સામાન્ય રીતે વંશાનુગત હોય છે.
- સંવૈધાનિક રાજાશાહીમાં રાજાની સત્તા બંધારણથી મર્યાદિત હોઈ શકે છે.
⚠️ સરમુખત્યારશાહી
- સત્તા એક વ્યક્તિ અથવા નાના જૂથના હાથમાં કેન્દ્રિત હોય છે.
- મુક્ત રાજકીય સ્પર્ધા અને વિરોધ પર પ્રતિબંધ અથવા ગંભીર મર્યાદા હોઈ શકે છે.
- નાગરિકોની રાજકીય ભાગીદારી મર્યાદિત હોઈ શકે છે.
લોકશાહી અને રાજાશાહી વચ્ચેનો તફાવત
| લક્ષણ | લોકશાહી | રાજાશાહી |
|---|---|---|
| સત્તાનો આધાર | લોકોની સંમતિ અને બંધારણીય વ્યવસ્થા. | રાજા અથવા રાણીનું પદ; ઘણી વખત વંશાનુગત. |
| સરકારની રચના | ચૂંટણી દ્વારા પ્રતિનિધિઓ પસંદ થાય છે. | રાજાનું પદ સામાન્ય રીતે વંશાનુગત હોય છે. |
| જવાબદેહી | ચૂંટાયેલી સરકાર મતદારો અને કાયદાકીય સંસ્થાઓ પ્રત્યે જવાબદાર હોય છે. | રાજાની સત્તા દેશની વ્યવસ્થા પર આધાર રાખે છે; સંવૈધાનિક રાજાશાહીમાં ચૂંટાયેલી સરકાર શાસન ચલાવે છે. |
| ઉદાહરણ | ભારત. | યુનાઇટેડ કિંગડમ (સંવૈધાનિક), સાઉદી અરેબિયા (રાજાશાહી). |
5. લોકશાહી અને પ્રતિનિધિત્વ (Democracy and Representation)
લોકશાહીની પ્રસિદ્ધ વ્યાખ્યા
“Of the people,
by the people,
for the people.”
ગુજરાતી અર્થ: લોકોનું, લોકો વડે અને લોકો માટે ચાલતું શાસન.
આ પ્રસિદ્ધ વ્યાખ્યા અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ અબ્રાહમ લિંકનના ગેટિસબર્ગ ભાષણ સાથે સંકળાયેલી છે.
લોકશાહીના મુખ્ય લક્ષણો
- નિયમિત અને મુક્ત ચૂંટણી.
- નાગરિકોને મતદાન અને રાજકીય ભાગીદારીનો અધિકાર.
- કાયદાનું શાસન અને બંધારણીય મર્યાદાઓ.
- નાગરિકોના અધિકારો અને સ્વતંત્રતાઓનું રક્ષણ.
- સરકારની જવાબદેહી અને જાહેર ચર્ચા.
6. સાર્વત્રિક પુખ્તવય મતાધિકાર (Universal Adult Franchise)
ભારતમાં મતદાન માટેની લઘુત્તમ વય
ભારતમાં લાયક મતદારો માટે મતદાનની લઘુત્તમ વય 18 વર્ષ છે. મતદાર તરીકે નોંધણી માટે લાગુ પડતી કાયદાકીય પાત્રતા અને પ્રક્રિયા પણ પૂરી કરવી જરૂરી છે.
સાર્વત્રિક પુખ્તવય મતાધિકારનો અર્થ
પુખ્ત વયના લાયક નાગરિકોને ધર્મ, જ્ઞાતિ, લિંગ, સંપત્તિ અથવા શિક્ષણના આધારે ભેદભાવ કર્યા વિના મતદાનનો સમાન અધિકાર આપવાનો સિદ્ધાંત સાર્વત્રિક પુખ્તવય મતાધિકાર કહેવાય છે.
- મતદાનનો અધિકાર રાજકીય સમાનતાનું મહત્વનું સાધન છે.
- મતદારો ચૂંટણીમાં ભાગ લઈને સરકારની રચનાને અસર કરી શકે છે.
- ભારતમાં મતદાનની વય 21 વર્ષથી ઘટાડીને 18 વર્ષ કરવા માટે 61મા બંધારણીય સુધારા અધિનિયમ, 1988 દ્વારા જોગવાઈ કરવામાં આવી હતી.
મતાધિકાર માટેનો ઐતિહાસિક સંઘર્ષ
ભારતની આઝાદી પહેલાં મતાધિકાર મર્યાદિત હતો અને દરેક પુખ્ત વ્યક્તિને મત આપવાની સમાન તક મળતી નહોતી. સ્વાતંત્ર્ય ચળવળ દરમિયાન લોકભાગીદારી, રાજકીય સમાનતા અને સર્વજન મતાધિકાર માટે અનેક નેતાઓ તથા સામાજિક કાર્યકરોએ અવાજ ઉઠાવ્યો.
મહાત્મા ગાંધી સહિતના નેતાઓએ સામાન્ય લોકોની રાજકીય ભાગીદારીને મહત્વ આપ્યું. ચોક્કસ ઐતિહાસિક અવતરણનો ઉપયોગ પરીક્ષાના જવાબમાં કરવો હોય તો તેનું મૂળ પ્રકાશન અને તારીખ અલગથી ચકાસવી યોગ્ય છે.
7. પરીક્ષાલક્ષી મહત્વના તથ્યો (Exam Summary)
| વિગત | મહત્વનો તથ્ય |
|---|---|
| સરકાર | દેશ અથવા રાજ્યનો વહીવટ ચલાવતી અને જાહેર નિર્ણયો અમલમાં મૂકતી વ્યવસ્થા. |
| ભારતમાં સરકારના સામાન્ય રીતે સમજાવવામાં આવતા સ્તરો | સ્થાનિક, રાજ્ય અને કેન્દ્ર. |
| ભારતમાં મતદાનની લઘુત્તમ વય | 18 વર્ષ, લાગુ કાયદાકીય પાત્રતા સાથે. |
| મતાધિકારની બંધારણીય જોગવાઈ | અનુચ્છેદ 326. |
| મતદાનની વય 21થી 18 વર્ષ | 61મો બંધારણીય સુધારા અધિનિયમ, 1988. |
| લોકશાહીની પ્રસિદ્ધ વ્યાખ્યા | “Government of the people, by the people, for the people.” — અબ્રાહમ લિંકનના ગેટિસબર્ગ ભાષણ સાથે સંકળાયેલી. |
| લોકશાહી | લોકોની ભાગીદારી, ચૂંટણી અને જવાબદેહી પર આધારિત શાસનપદ્ધતિ. |
| રાજાશાહી | રાજા અથવા રાણીનું પદ ધરાવતી શાસનપદ્ધતિ; સંવૈધાનિક અને નિરંકુશ સ્વરૂપો હોઈ શકે છે. |
8. પરીક્ષાલક્ષી મહત્વના શબ્દો (Key Vocabulary)
| શબ્દ | અર્થ |
|---|---|
| Government — સરકાર | વહીવટ ચલાવતી, જાહેર નિર્ણયો લેતી અને કાયદાનો અમલ કરાવતી વ્યવસ્થા. |
| Democracy — લોકશાહી | લોકોની ભાગીદારી અને ચૂંટણી પર આધારિત શાસનપદ્ધતિ. |
| Monarchy — રાજાશાહી | રાજા અથવા રાણી રાજ્યના વડા હોય તેવી શાસનપદ્ધતિ. |
| Dictatorship — સરમુખત્યારશાહી | સત્તા એક વ્યક્તિ અથવા નાના જૂથમાં કેન્દ્રિત હોય તેવી શાસનપદ્ધતિ. |
| Election — ચૂંટણી | પ્રતિનિધિઓ પસંદ કરવાની પ્રક્રિયા. |
| Universal Adult Franchise — સાર્વત્રિક પુખ્તવય મતાધિકાર | લાયક પુખ્ત મતદારોને સમાન મતાધિકાર આપવાનો સિદ્ધાંત. |
| Representative Democracy — પ્રતિનિધિ લોકશાહી | લોકો ચૂંટણી દ્વારા પ્રતિનિધિઓ પસંદ કરે તેવી લોકશાહી. |
| Accountability — જવાબદેહી | નિર્ણયો અને કાર્યો માટે જવાબ આપવાની ફરજ. |
9. ઝડપી પુનરાવર્તન (Quick Revision)
- સરકાર કાયદો અને વ્યવસ્થા, જાહેર સેવાઓ, સુરક્ષા અને આપત્તિ રાહત જેવા કાર્યો કરે છે.
- ભારતમાં સ્થાનિક, રાજ્ય અને કેન્દ્ર સ્તરે સરકારો કાર્ય કરે છે.
- કાયદા ઘડવા, તેનો અમલ કરવો અને કાયદાનું અર્થઘટન કરવું અલગ-અલગ સંસ્થાઓની ભૂમિકાઓ છે.
- લોકશાહીમાં લોકો ચૂંટણી દ્વારા પોતાના પ્રતિનિધિઓ પસંદ કરે છે.
- રાજાશાહીમાં રાજા અથવા રાણીનું પદ હોય છે; તેની સત્તા દેશની શાસનવ્યવસ્થા પર આધાર રાખે છે.
- સરમુખત્યારશાહીમાં સત્તા એક વ્યક્તિ અથવા નાના જૂથમાં કેન્દ્રિત હોય છે.
- ભારતમાં મતદાનની લઘુત્તમ વય 18 વર્ષ છે.
- અનુચ્છેદ 326 લોકસભા અને રાજ્ય વિધાનસભાની ચૂંટણીઓમાં પુખ્તવય મતાધિકાર સાથે સંબંધિત છે.
- લોકશાહીની પ્રસિદ્ધ વ્યાખ્યા અબ્રાહમ લિંકનના ગેટિસબર્ગ ભાષણ સાથે સંકળાયેલી છે.
10. MCQ સ્વમૂલ્યાંકન ક્વિઝ
દરેક પ્રશ્નનો એક સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો. અંતે તમારો સ્કોર અને જવાબોની સમજૂતી જુઓ.
પ્રશ્ન 1. દેશનો વહીવટ ચલાવતી અને જાહેર નિર્ણયો લેતી વ્યવસ્થાને શું કહે છે?
પ્રશ્ન 2. ભારતમાં મતદાનની લઘુત્તમ વય કેટલી છે?
પ્રશ્ન 3. ગામ અને શહેરના સ્થાનિક પ્રશ્નો કઈ સરકારના સ્તર સાથે સંબંધિત છે?
પ્રશ્ન 4. “લોકોનું, લોકો વડે અને લોકો માટે ચાલતું શાસન” કયા નેતાના ગેટિસબર્ગ ભાષણ સાથે સંકળાયેલું છે?
પ્રશ્ન 5. રાજાશાહીમાં રાજા અથવા રાણીનું પદ સામાન્ય રીતે કેવી રીતે મળે છે?
પ્રશ્ન 6. સાર્વત્રિક પુખ્તવય મતાધિકારનો મુખ્ય સિદ્ધાંત કયો છે?
પ્રશ્ન 7. લોકસભા અને રાજ્ય વિધાનસભાની ચૂંટણીઓમાં પુખ્તવય મતાધિકાર સાથે કયો અનુચ્છેદ સંબંધિત છે?
પ્રશ્ન 8. સરકારના ત્રણ સામાન્ય વહીવટી સ્તરો કયા છે?
પ્રશ્ન 9. ભારતમાં મતદાનની લઘુત્તમ વય 21 વર્ષથી 18 વર્ષ કરવા માટે કયો બંધારણીય સુધારો થયો?
પ્રશ્ન 10. લોકશાહીમાં નાગરિકો સામાન્ય રીતે પોતાના પ્રતિનિધિઓ કેવી રીતે પસંદ કરે છે?
નિષ્કર્ષ
“સરકાર એટલે શું?” પ્રકરણ આપણને શાસનવ્યવસ્થા, સરકારના વિવિધ સ્તરો અને સરકારનાં કાર્યો સમજાવે છે. લોકશાહીમાં ચૂંટણી, જવાબદેહી અને નાગરિકોની ભાગીદારી ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે. સાર્વત્રિક પુખ્તવય મતાધિકાર રાજકીય સમાનતાનો આધાર છે અને દરેક લાયક નાગરિકને દેશના લોકશાહી જીવનમાં ભાગ લેવાની તક આપે છે.
પ્રકરણ 4 – લોકશાહી સરકારના મુખ્ય ઘટકો (Key Elements of a Democratic Government)
નોંધ: પ્રકરણ 4ની પોસ્ટ પ્રકાશિત કર્યા પછી તેની વાસ્તવિક લિંક અહીં ઉમેરો.