Legacy of British Rule in Indian Political System in Gujarati

UPSC (Civil Services & PSIR) & GPSC Class 1-2 🏛️

🏛️ ભારતીય રાજકીય વ્યવસ્થામાં બ્રિટિશ શાસનનો વારસો
(Legacy of British Rule in Indian Political System)

સંસ્થાકીય સાતત્ય, બંધારણીય વિકાસ, વહીવટી સ્ટીલ ફ્રેમ અને આધુનિક સુધારાની સંપૂર્ણ મૂલ્યવર્ધિત નોંધો

📌 પ્રકરણ ૧: વારસાનું સ્વરૂપ અને ડબલ્યુ. એચ. મોરિસ-જોન્સનો અભિગમ

૧.૧ પરિચય અને સાતત્ય વિ. પરિવર્તન (Continuity vs. Change):

૧૯૪૭માં ભારતની સ્વતંત્રતા એ માત્ર સત્તાનું હસ્તાંતરણ નહોતું, પરંતુ તે 'સંસ્થાકીય સાતત્ય' (Institutional Continuity) અને 'રાજકીય પરિણામત્મક પરિવર્તન' (Radical Political Change) નો અનોખો સમન્વય હતો.

• બિપન ચંદ્રનો વિચાર: ભારતની આઝાદી એ ચીન કે રશિયા જેવી સશસ્ત્ર રક્તરંજિત ક્રાંતિ નહોતી; આથી જૂનું વહીવટી માળખું રાતોરાત વિખેરી નાખવાને બદલે તેને લોકશાહી ઢાંચામાં ઢાળવામાં આવ્યું.
• મૂળભૂત દ્વંદ્વ: વસાહતી રાજ્યનો મુખ્ય હેતુ 'નિયંત્રણ અને મહેસૂલ એકત્રીકરણ' (Control & Revenue) હતો, જ્યારે સ્વતંત્ર ભારતનો હેતુ 'લોકકલ્યાણ અને સામાજિક-આર્થિક ક્રાંતિ' (Welfare & Social Revolution) બન્યો.

૧.૨ મોરિસ-જોન્સનું વર્ગીકરણ (W. H. Morris-Jones Classification):

વિચારક W. H. Morris-Jones એ તેમના પુસ્તક 'The Government and Politics of India' માં બ્રિટિશ વારસાને ૪ મુખ્ય ભાગોમાં વહેંચ્યો છે:

W. H. Morris-Jones નો 4-Pillar અભિગમ

૧. Government
(વહીવટી સત્તા)

૨. Movement
(આંદોલનાત્મક વારસો)

૩. Mediating Institutions
(મધ્યસ્થી સંસ્થાઓ)

૪. Problems & Processes
(પ્રશ્નો અને પ્રક્રિયાઓ)

• Government (સરકાર/વહીવટ): કેન્દ્રીકૃત નોકરશાહી, સિવિલ સર્વિસ, કટોકટીની શક્તિઓ અને કાયદો-વ્યવસ્થાનું માળખું.
• Movement (આંદોલન): રાષ્ટ્રીય ચળવળમાંથી મળેલી વિરોધની પદ્ધતિઓ – સત્યાગ્રહ, હડતાળ, પદયાત્રા અને ઉપવાસ.
• Mediating Institutions (મધ્યસ્થી સંસ્થાઓ): પક્ષીય પ્રણાલી, સંસદ, વિધાનસભાઓ, ચૂંટણી પદ્ધતિ અને મુક્ત અખબારો (Press).
• Problems & Processes (સમસ્યાઓ અને પ્રક્રિયાઓ): કોમવાદ, ભાષાકીય વિવાદો, પ્રાદેશિક અસંતુલન અને કેન્દ્ર-રાજ્ય ઘર્ષણ.

📌 પ્રકરણ ૨: બંધારણીય અને કાયદાકીય વારસો (Statutory Inheritance)

ભારતીય બંધારણના ઘડતરમાં બ્રિટિશ કાળ દરમિયાન પસાર થયેલા ચાર્ટર અને સંસદીય કાયદાઓનો નોંધપાત્ર પ્રભાવ રહ્યો છે:

બ્રિટિશ કાયદો	મુખ્ય જોગવાઈ	આધુનિક બંધારણમાં અસર / પ્રતિબિંબ
રેગ્યુલેટિંગ એક્ટ, ૧૭૭૩	વહીવટી કેન્દ્રીકરણની શરૂઆત; ગવર્નર જનરલ પદ.	સંસદીય નિયંત્રણનો પાયો.
ચાર્ટર એક્ટ, ૧૮૩૩	વંશ, ધર્મ, રંગના આધારે ભેદભાવ પર રોક (Sec. 87).	અનુચ્છેદ ૧૫ અને ૧૬ (સમાનતાનો અધિકાર).
ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ્સ એક્ટ, ૧૮૬૧	પોર્ટફોલિયો સિસ્ટમ (Portfolio System).	કેબિનેટ પ્રણાલી અને મંત્રાલયોનું વિભાજન.
મોર્લે-મિન્ટો સુધારા, ૧૯૦૯	અલગ મતદાર મંડળ (Communal Electorate).	કોમવાદી વિભાજનની શરૂઆત (આજે અનામત બેઠકો દ્વારા બદલાયેલ).
ગવર્નમેન્ટ ઑફ ઇન્ડિયા એક્ટ, ૧૯૧૯	પ્રાંતોમાં દ્વિ-શાસન (Dyarchy); વિષયોનું વિભાજન.	વિષય વિભાજનનો પ્રારંભિક પ્રયોગ.
ગવર્નમેન્ટ ઑફ ઇન્ડિયા એક્ટ, ૧૯૩૫	સંઘીય માળખું (Federal Scheme), ૩ યાદીઓ.	આધુનિક બંધારણનો ૭૦% માળખાકીય આધાર (સાતમી અનુસૂચિ).

📌 પ્રકરણ ૩: ગવર્નમેન્ટ ઑફ ઇન્ડિયા એક્ટ, ૧૯૩૫ – બંધારણનું બ્લૂ પ્રિન્ટ

૧૯૩૫નો કાયદો ભારતીય બંધારણનો સૌથી મોટો સિંગલ સોર્સ (Single Source) છે.

✅ સ્વીકારેલી જોગવાઈઓ:
• સંઘીય ઢાંચો (Federal Scheme)
• રાજ્યપાલનું પદ
• કટોકટીની જોગવાઈઓ (Emergency Provisions)
• લોકસેવા આયોગ (UPSC / SPSC)
• કેન્દ્ર-રાજ્ય નાણાકીય/વહીવટી સંબંધો

❌ નકારી કાઢેલી જોગવાઈઓ:
• અલગ/સાંપ્રદાયિક મતદાર મંડળો
• બ્રિટિશ તાજ પ્રત્યેની વફાદારી (એના બદલે પ્રજાસત્તાક અપનાવાયું)
• ગવર્નર જનરલની અનિયંત્રિત સ્વેચ્છાચારિતા
• મર્યાદિત મતાધિકાર (એના બદલે સાર્વત્રિક પુખ્ત મતાધિકાર)

💬 ડૉ. બી. આર. આંબેડકરનું વિશ્લેષણ: "કોઈના બંધારણમાંથી સારા વિચારો લેવામાં કોઈએ શરમાવવાની જરૂર નથી. ૧૯૩૫ના કાયદામાંથી વહીવટી બાબતો લેવામાં આવી છે કારણ કે તે દેશના સંચાલન માટે જરૂરી હતી."

📌 પ્રકરણ ૪: વેસ્ટમિન્સ્ટર મોડેલ (Westminster Model) અને ભારતીય અનુકૂલન

ભારતે બ્રિટિશ સંસદીય પ્રણાલી (Westminster Model) સ્વીકારી, પરંતુ તેને ભારતીય પરિસ્થિતિઓ મુજબ રૂપાંતરિત કરી:

બ્રિટિશ મોડેલ (UK)	ભારતીય મોડેલ (India)
• સંસદીય સર્વોચ્ચતા (Parliamentary Sovereignty)	• બંધારણીય સર્વોચ્ચતા (Constitutional Sovereignty)
• વંશાનુગત સમ્રાટ (Monarchy)	• ચૂંટાયેલા રાષ્ટ્રપતિ (Republic System)
• એકીકૃત નાગરિકતા અને એકીકૃત રાજ્ય (Unitary State)	• સંઘીય માળખું + એકલ નાગરિકતા (Quasi-Federal)
• સંસદ કાયદાની સુપ્રીમ સત્તા	• ન્યાયિક સમીક્ષા (Judicial Review - Art. 13/32)

📌 પ્રકરણ ૫: વહીવટી અને ન્યાયિક વારસો (Steel Frame & Judiciary)

૫.૧ "સ્ટીલ ફ્રેમ" (ICS થી IAS):

• સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે અખિલ ભારતીય સેવાઓ (All India Services) ને "Steel Frame of India" કહીને જાળવી રાખી.
• બંધારણીય રક્ષણ: અનુચ્છેદ ૩૦૯ થી ૩૧૨ સિવિલ સર્વિસની સુરક્ષા અને સેવા શરતો સાથે સંબંધિત છે (અનુચ્છેદ ૩૧૧ - ગેરવાજબી બરતરફી સામે રક્ષણ, અનુચ્છેદ ૩૧૨ - નવી અખિલ ભારતીય સેવાઓ).
• તફાવત: ICS નું ધ્યાન સામ્રાજ્યિક સંરક્ષણ અને મહેસૂલ પર હતું, જ્યારે IAS નું ધ્યાન રાષ્ટ્રીય એકતા, લોકકલ્યાણ અને વિકાસ પર છે.

૫.૨ ન્યાયિક અને કાનૂની માળખું:

• સંહિતાબદ્ધ કાયદાઓ (Codified Laws): IPC (૧૮૬૦), CrPC (૧૮૯૮/૧૯૭૩), Evidence Act (૧૮૭૨) એ લોર્ડ મેકોલેના કાયદા પંચની દેન છે.
• ન્યાયતંત્રનું માળખું: ૧૭૭૩ની કલકત્તા સુપ્રીમ કોર્ટ અને ૧૯૩૭ની ફેડરલ કોર્ટમાંથી આધુનિક સુપ્રીમ કોર્ટ અને હાઈકોર્ટનું એકીકૃત (Integrated Judiciary) માળખું બન્યું.

📌 પ્રકરણ ૬: દમનકારી વારસો અને વર્તમાન પરિવર્તન (Colonial Laws vs. New Reforms)

બ્રિટિશ શાસને ભારતને કેટલીક દમનકારી શક્તિઓ અને સંસ્થાકીય નિયંત્રણો પણ આપ્યા હતા, જેને સુધારવા આધુનિક ભારતમાં પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે:

ક્ષેત્ર	વસાહતી વારસો / જૂનો કાયદો	સમકાલીન સુધારા / નવું માળખું (૨૦૨૩-૨૦૨૪)
ફોજદારી કાયદા	Indian Penal Code (IPC), 1860	ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS), 2023
પ્રક્રિયા કાયદો	Code of Criminal Procedure (CrPC), 1898	ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS), 2023
પુરાવા કાયદો	Indian Evidence Act, 1872	ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ (BSA), 2023
પોલીસ વ્યવસ્થા	Police Act, 1861 (સરકારી નિયંત્રણ)	પ્રકાશ સિંહ કેસ (2006) મોડેલ પોલીસ એક્ટ સુધારા
અટકાયત	Rowlatt Act (1919) / Preventive Detention	અનુચ્છેદ ૨૨ પ્રક્રિયાત્મક સાવચેતી; UAPA સુધારા

📌 પ્રકરણ ૭: સૈદ્ધાંતિક અભિગમો (Theoretical Approaches - PSIR Specific)

UPSC PSIR Optional અને રાજકીય પૃથક્કરણ માટે મહત્વના વિદ્વાનોના વિચારો:

• હમઝા અલવી (Hamza Alavi):
'Overdeveloped State' નો સિદ્ધાંત – વસાહતી સરકારે પોતાના સમાજની સરખામણીએ લશ્કર અને નોકરશાહીનું અતિ-વિકસિત માળખું ઊભું કર્યું હતું.

• પ્રણવ બર્ધન (Pranab Bardhan):
ભારતીય રાજ્યમાં ૩ મુખ્ય હિતધારકોનું ગઠબંધન છે: ઔદ્યોગિક મૂડીપતિઓ, સમૃદ્ધ ખેડૂતો અને વ્યાવસાયિક-નોકરશાહી વર્ગ.

• પાર્થ ચેટર્જી (Partha Chatterjee):
'Civil Society' (અધિકારો ધરાવતો નાગરિક વર્ગ) અને 'Political Society' (યોજનાઓ મેળવવા વાટાઘાટો કરતો વંચિત વર્ગ) વચ્ચેનો તફાવત.

• સુદીપ્ત કવિરાજ (Sudipta Kaviraj):
ભારતમાં રાજ્ય અને સમાજ વચ્ચે 'અસમાન આધુનિકીકરણ' (Uneven Modernisation) જોવા મળે છે.

📝 પ્રકરણ ૮: પરીક્ષાલક્ષી સ્વાધ્યાય (MCQ Self-Test)

1. ડબલ્યુ. એચ. મોરિસ-જોન્સ (W. H. Morris-Jones) મુજબ બ્રિટિશ શાસનના વારસાને કેટલા ભાગોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યો છે?
   (A) ૨ (B) ૩ (C) ૪ (D) ૫
2. ભારતીય બંધારણનો કયો અનુચ્છેદ અખિલ ભારતીય સેવાઓ (All India Services) ની રચના સાથે સંબંધિત છે?
   (A) અનુચ્છેદ ૩૦૯ (B) અનુચ્છેદ ૩૧૦ (C) અનુચ્છેદ ૩૧૧ (D) અનુચ્છેદ ૩૧૨
3. બ્રિટિશ કાળ દરમિયાન ૧૮૫૯ માં 'પોર્ટફોલિયો સિસ્ટમ' (Portfolio System) કોણે શરૂ કરી હતી?
   (A) લોર્ડ ડેલહાઉસી (B) લોર્ડ કેનિંગ (C) લોર્ડ રિપન (D) લોર્ડ કર્ઝન
4. 'Overdeveloped State' (અતિ-વિકસિત રાજ્ય) નો સિદ્ધાંત વસાહતોત્તર દેશો માટે કયા વિદ્વાને આપ્યો હતો?
   (A) હમઝા અલવી (B) પ્રણવ બર્ધન (C) પાર્થ ચેટર્જી (D) સુદીપ્ત કવિરાજ
5. ભારતીય બંધારણની સાતમી અનુસૂચિમાં આપેલી ત્રણ યાદીઓ (સંઘ, રાજ્ય, સમવર્તી) નો મુખ્ય ઐતિહાસિક સ્ત્રોત કયો છે?
   (A) ૧૯૦૯ નો કાયદો (B) ૧૯૧૯ નો કાયદો (C) ૧૯૩૫ નો કાયદો (D) ૧૯૪૭ નો કાયદો
6. ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS), ૨૦૨૩ એ બ્રિટિશ કાળના કયા કાયદાનું સ્થાન લીધું છે?
   (A) Indian Penal Code, 1860 (B) CrPC, 1898 (C) Evidence Act, 1872 (D) Police Act, 1861
7. બ્રિટિશ સંસદીય પ્રણાલી (Westminster) અને ભારતીય સંસદીય પ્રણાલી વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત કયો છે?
   (A) કેબિનેટ વ્યવસ્થા (B) દ્વિગૃહી ધારાસભા (C) ભારતમાં પ્રજાસત્તાક અને લેખિત બંધારણની સર્વોચ્ચતા (D) પ્રશ્નકાળ
8. 'પ્રકાશ સિંહ વિ. યુનિયન ઑફ ઇન્ડિયા' (૨૦૦૬) કેસ કયા સુધારા સાથે જોડાયેલો છે?
   (A) ચૂંટણી સુધારા (B) પોલીસ સુધારા (C) ન્યાયિક સુધારા (D) નાણાકીય સુધારા

🔑 MCQ ઉત્તર કી (Answer Key):

પ્રશ્ન	સાચો જવાબ
1	C (૪ ભાગો)
2	D (અનુચ્છેદ ૩૧૨)
3	B (લોર્ડ કેનિંગ)
4	A (હમઝા અલવી)
5	C (૧૯૩૫ નો ગવર્નમેન્ટ ઑફ ઇન્ડિયા એક્ટ)
6	A (Indian Penal Code, 1860)
7	C (ભારતમાં પ્રજાસત્તાક અને લેખિત બંધારણની સર્વોચ્ચતા)
8	B (પોલીસ સુધારા)

📚 ઇમ્મીઝ એકેડમી (Immy's Academy): UPSC (Civil Services & PSIR), GPSC, Dy.SO અને અન્ય તમામ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે ઉત્કૃષ્ટ જાહેર વહીવટ અને બંધારણના સ્ટડી મટીરીયલ માટે જોડાયેલા રહો!