દરિયાઈ અને ખંડીય સંસાધનો

કુદરતી સંપત્તિનું વિતરણ, મહત્વ અને સંરક્ષણ

૧. ખંડીય સંસાધનો (Continental Resources)

પૃથ્વીના ભૂમિભાગ (ખંડો) પર મળી આવતા સંસાધનો જે માનવ સભ્યતાના પાયામાં છે.

ખનીજ સંસાધનો: લોખંડ, કોલસો, તાંબુ, સોનું અને બોક્સાઈટ જેવા ખનીજો જે પૃથ્વીના પોપડામાં (Crust) થી મળે છે.

ઊર્જા સંસાધનો: અશ્મિભૂત બળતણ (કોલસો, તેલ) અને પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા (સૌર અને પવન ઊર્જા).

જમીન અને વનસ્પતિ: ફળદ્રુપ જમીન (ખેતી માટે) અને જંગલો (લાકડું, ઔષધિઓ અને જૈવવૈવિધ્ય માટે).

જળ સંસાધનો: નદીઓ, સરોવરો અને ભૂગર્ભ જળ જે પીવા અને સિંચાઈ માટે અનિવાર્ય છે.

૨. દરિયાઈ સંસાધનો (Marine Resources)

મહાસાગરો અને સમુદ્રના પેટાળમાં રહેલી અખૂટ સંપત્તિ. તેને મુખ્ય ત્રણ ભાગમાં વહેંચી શકાય:

A. જૈવિક સંસાધનો (Biotic Resources)

• મત્સ્ય સંપત્તિ: વિશ્વના પ્રોટીન સ્ત્રોતનો મોટો ભાગ સમુદ્રમાંથી આવે છે.
• સમુદ્રી વનસ્પતિ: શેવાળ (Algae) જેનો ઉપયોગ ખોરાક અને દવાઓમાં થાય છે.

B. અજૈવિક સંસાધનો (Abiotic Resources)

• ખનીજ તેલ અને ગેસ: બોમ્બે હાઈ (ભારત) જેવા ઓફશોર વિસ્તારોમાંથી મળતું તેલ.
• Polymetallic Nodules: સમુદ્રના તળિયે મળતા મેંગેનીઝ, નિકલ અને કોબાલ્ટના ગઠ્ઠો.
• મીઠું: સમુદ્રના પાણીના બાષ્પીભવનથી મેળવવામાં આવે છે (ગુજરાત મોખરે છે).

C. ઊર્જા સંસાધનો

• ભરતી ઊર્જા (Tidal Energy), તરંગ ઊર્જા (Wave Energy) અને OTEC (Ocean Thermal Energy Conversion).

૩. બ્લુ ઇકોનોમી (Blue Economy) - GPSC Focus

સમુદ્રના સંસાધનોનો એવી રીતે ઉપયોગ કરવો કે જેથી આર્થિક વિકાસ થાય, આજીવિકા વધે અને સાથે સાથે સમુદ્રી ઇકોસિસ્ટમની જાળવણી પણ થાય.

ભારત માટે મહત્વ: ભારત પાસે ૭૫૧૭ કિમીનો દરિયાકિનારો અને વિશાળ EEZ (Exclusive Economic Zone) છે, જે બ્લુ ઇકોનોમી માટે અપાર સંભાવનાઓ ધરાવે છે.

૪. GPSC Exam Focus: EEZ શું છે?

સંયુક્ત રાષ્ટ્રના કાયદા (UNCLOS) મુજબ:

• Territorial Waters: કિનારાથી ૧૨ નોટિકલ માઈલ સુધી.
• Contiguous Zone: ૨૪ નોટિકલ માઈલ સુધી.
• Exclusive Economic Zone (EEZ): ૨૦૦ નોટિકલ માઈલ સુધી, જ્યાં દેશને સંસાધનોના સંશોધનનો એકમાત્ર હક છે.

ભૂગોળ ઈ-બુક | Topic: Marine & Continental Resources | GPSC 2025