વાતાવરણની સંરચના અને સંગઠન

વાતાવરણના વાયુઓ, સ્તરો અને તેની વિશેષતાઓ

૧. વાતાવરણનું સંગઠન (Composition)

વાતાવરણ એ પૃથ્વીની ચારે બાજુ વીંટળાયેલું વાયુઓનું આવરણ છે, જે પૃથ્વીના ગુરુત્વાકર્ષણ બળને કારણે ટકી રહ્યું છે.

મુખ્ય વાયુઓનું પ્રમાણ:

• નાઇટ્રોજન (N₂): ૭૮.૦૮% (પ્રોટીન નિર્માણ માટે જરૂરી)
• ઓક્સિજન (O₂): ૨૦.૯૫% (જીવનરક્ષક વાયુ)
• આર્ગોન (Ar): ૦.૯૩% (નિષ્ક્રિય વાયુ)
• કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂): ૦.૦૩૬% (ગ્રીનહાઉસ અસર માટે જવાબદાર)
• ઓઝોન (O₃): અલ્પ પ્રમાણ (પારજાંબલી કિરણોથી રક્ષણ)

૨. વાતાવરણની સંરચના (Layers)

તાપમાનના ફેરફારને આધારે વાતાવરણને પાંચ મુખ્ય સ્તરોમાં વહેંચવામાં આવે છે:

૧. ક્ષોભ આવરણ (Troposphere)

વાતાવરણનું સૌથી નીચેનું અને સૌથી ઘટ્ટ સ્તર.

• ઊંચાઈ: વિષુવવૃત્ત પર ૧૬ કિમી, ધ્રુવો પર ૮ કિમી.
• વિશેષતા: ઋતુ પરિવર્તન, વાદળો, વરસાદ જેવી તમામ હવામાનની ઘટનાઓ અહીં જ બને છે.
• તાપમાન: ઊંચાઈએ જતાં તાપમાન ઘટે છે (દર ૧૬૫ મીટરે ૧°C).

૨. સમતાપ આવરણ (Stratosphere)

• ઊંચાઈ: ૫૦ કિમી સુધી.
• ઓઝોન સ્તર: આ સ્તરમાં ૧૫ થી ૩૫ કિમી વચ્ચે ઓઝોનનું પ્રમાણ વધુ હોય છે, જે સૂર્યના UV કિરણો શોષે છે.
• ઉપયોગિતા: હવામાન શાંત હોવાથી જેટ વિમાનો ઉડવા માટે અનુકૂળ છે.
• તાપમાન: ઊંચાઈએ જતાં તાપમાન વધે છે.

૩. મધ્ય આવરણ (Mesosphere)

• ઊંચાઈ: ૮૦ કિમી સુધી.
• વિશેષતા: વાતાવરણનું સૌથી ઠંડુ સ્તર (આશરે -૧૦૦°C).
• ઉલ્કા: અવકાશમાંથી આવતી ઉલ્કાઓ આ સ્તરમાં સળગી ઉઠે છે.

૪. ઉષ્મા આવરણ / આયન આવરણ (Thermosphere/Ionosphere)

• ઊંચાઈ: ૮૦ થી ૪૦૦ કિમી.
• આયન આવરણ: રેડિયો તરંગોનું પરાવર્તન કરે છે, જે સંદેશાવ્યવહાર માટે અનુકૂળ છે.
• તાપમાન: અતિશય ગરમી, ઊંચાઈ સાથે તાપમાન ખૂબ ઝડપથી વધે છે.

૩. GPSC મહત્વના તથ્યો

નામ	સીમા (Pause)	જોડતું સ્થાન
ક્ષોભ સીમા	Tropopause	ક્ષોભ અને સમતાપ આવરણ વચ્ચે
સમતાપ સીમા	Stratopause	સમતાપ અને મધ્ય આવરણ વચ્ચે
કરમન રેખા	Karman Line	૧૦૦ કિમીની ઊંચાઈ (અવકાશની શરૂઆત)

ભૂગોળ ઈ-બુક | Topic: Atmosphere | GPSC Series 2025