Features of the Constitution & Preamble

બંધારણની વિશેષતાઓ: મહત્વ, રચના અને ઉત્ક્રાંતિ

Features of the Constitution & Preamble – Gujarati Quick Revision (Full Data)

પરિચય અને ઐતિહાસિક પરિપ્રેક્ષ્ય

42મો બંધારણીય સુધારો (1976) 'નાનું બંધારણ' તરીકે પણ ઓળખાય છે.

કેશવનંદ ભારતી કેસ (1973): સુપ્રીમ કોર્ટે ચુકાદો આપ્યો, સંસદની ઘટક શક્તિ તેને બંધારણની વિશેષતાઓના 'મૂળભૂત માળખા'માં ફેરફાર કરવાની મંજૂરી આપતી નથી.

બંધારણની મુખ્ય વિશેષતાઓ: કાનૂની પરંપરાઓ અને શાસન સિદ્ધાંતોનું મિશ્રણ

સૌથી લાંબું લેખિત બંધારણ

બંધારણની ભારતીય વિશેષતાઓ તમામ લેખિત બંધારણોમાં સૌથી લાંબું છે. હાલમાં, તેમાં પ્રસ્તાવના, લગભગ 470 અનુચ્છેદ અને 12 અનુસૂચિઓનો સમાવેશ થાય છે.

બંધારણ સભામાં કાનૂની દિગ્ગજોનું વર્ચસ્વ.

કેન્દ્ર અને રાજ્યો બંને માટે બંધારણની એકલ વિશેષતાઓ.

વિવિધ સ્ત્રોતોમાંથી મેળવેલ લક્ષણો

ક્રમ	સિનિયર સ્ત્રોત	ઉધાર લીધેલ સુવિધાઓ
1.	ભારત સરકાર અધિનિયમ, 1935	ફેડરલ યોજના, રાજ્યપાલનું કાર્યાલય, ન્યાયતંત્ર, જાહેર સેવા આયોગ, કટોકટીની જોગવાઈઓ અને વહીવટી વિગતો.
2.	બ્રિટિશ બંધારણ	સંસદીય સરકાર, કાયદાનું શાસન, એકલ નાગરિકતા, મંત્રીમંડળ પ્રણાલી, સંસદીય વિશેષાધિકારો, દ્વિગૃહવાદ, વિશેષાધિકાર પત્રો (prerogative writs).
3.	યુએસ બંધારણ	મૂળભૂત અધિકારો, સ્વતંત્ર ન્યાયતંત્ર, રાષ્ટ્રપતિનો મહાભિયોગ, ન્યાયિક સમીક્ષા, સુપ્રીમ કોર્ટ અને ઉચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશોને દૂર કરવા અને ઉપરાષ્ટ્રપતિનું પદ.
4.	આઇરિશ બંધારણ	DPSP, રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીની પદ્ધતિ અને રાજ્યસભામાં સભ્યોનું નામાંકન.
5.	કેનેડિયન બંધારણ	ફેડરેશન જેમાં મજબૂત કેન્દ્ર, કેન્દ્રને શેષ સત્તાઓ સોંપવામાં આવી છે, કેન્દ્ર દ્વારા રાજ્યના રાજ્યપાલોની નિમણૂક અને સુપ્રીમ કોર્ટનું સલાહકાર અધિકારક્ષેત્ર.
6.	ઓસ્ટ્રેલિયન બંધારણ	સમવર્તી સૂચિ, સંસદના બંને ગૃહોની સંયુક્ત બેઠક.
7.	જર્મનીનું વેઇમર બંધારણ	કટોકટી દરમિયાન મૂળભૂત અધિકારોનું સસ્પેન્શન.
8.	યુએસએસઆર બંધારણ	મૂળભૂત ફરજો અને પ્રસ્તાવનામાં ન્યાય (સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય) ના આદર્શ.
9.	ફ્રેન્ચ બંધારણ	પ્રજાસત્તાક અને બંધુત્વના આદર્શો, પ્રસ્તાવનામાં સ્વતંત્રતા અને સમાનતા.
10.	દક્ષિણ આફ્રિકાનું બંધારણ	બંધારણમાં સુધારો અને રાજ્યસભાના સભ્યોની ચૂંટણી માટેની પ્રક્રિયા.
11.	જાપાની બંધારણ	કાયદા દ્વારા સ્થાપિત પ્રક્રિયા.

બંધારણના ભાગો – મૂળ સ્ત્રોત

બંધારણનો ભાગ	ઉતરી આવેલ
બંધારણનો માળખાકીય ભાગ.	ભારત સરકાર અધિનિયમ, 1935 માંથી ઉતરી આવેલ
બંધારણનો દાર્શનિક ભાગ (FR અને DPSPs)	અનુક્રમે અમેરિકન અને આઇરિશ બંધારણ
બંધારણનો રાજકીય ભાગ	બ્રિટિશ બંધારણ

કઠોરતા, લવચીકતા અને સંઘીય માળખું

કઠોરતા અને સુગમતા- બંધારણની ભારતીય વિશેષતાઓ ન તો કઠોર છે કે ન તો લવચીક છે, પરંતુ બંનેનું મિશ્રણ છે.

એકાત્મક પક્ષપાત સાથે સંઘીય વ્યવસ્થા

સંઘીય વ્યવસ્થાની વિશેષતાઓ: બે સરકારો, સત્તાનું વિભાજન, લેખિત બંધારણ, દ્વિગૃહવાદ, બંધારણની સર્વોચ્ચતા વગેરે.

એકાત્મક વ્યવસ્થાની વિશેષતાઓ: મજબૂત કેન્દ્ર, એકલ બંધારણ, એકલ નાગરિકતા, સંકલિત ન્યાયતંત્ર, અખિલ ભારતીય સેવાઓ, કટોકટી જોગવાઈઓ, વગેરે.

સરકારનું સંસદીય સ્વરૂપ

બંધારણના ભારતીય લક્ષણોએ અમેરિકન રાષ્ટ્રપતિ શાસન પ્રણાલી કરતાં બ્રિટિશ સંસદીય સરકાર પ્રણાલીને પ્રાધાન્ય આપ્યું છે. સંસદીય સરકારના સંસદીય સ્વરૂપની વિશેષતાઓ છે: નામાંકિત અને વાસ્તવિક અધિકારીઓની હાજરી + બહુમતી પક્ષનું શાસન + વડા પ્રધાન અથવા મુખ્યમંત્રીનું નેતૃત્વ + વિધાનસભામાં મંત્રીઓની સભ્યપદ + નીચલા ગૃહ (લોકસભા)નું વિસર્જન.

સંસદીય સાર્વભૌમત્વ અને ન્યાયિક સર્વોચ્ચતાનું સંશ્લેષણ

સંસદની સાર્વભૌમત્વ બ્રિટિશ સંસદ સાથે સંકળાયેલી છે જ્યારે ન્યાયિક સર્વોચ્ચતા અમેરિકન પ્રણાલી સાથે સંકળાયેલી છે. બંધારણના ભારતીય લક્ષણોના ઘડવૈયાઓએ સંસદીય સાર્વભૌમત્વના બ્રિટિશ સિદ્ધાંત અને ન્યાયિક સર્વોચ્ચતાના અમેરિકન સિદ્ધાંત વચ્ચે યોગ્ય સંશ્લેષણ પસંદ કર્યું છે.

સંકલિત અને સ્વતંત્ર ન્યાયતંત્ર, FR, DPSP અને ફરજો

સંકલિત અને સ્વતંત્ર ન્યાયતંત્ર

દેશમાં સંકલિત ન્યાયતંત્રમાં સુપ્રીમ કોર્ટ ટોચ પર છે, ત્યારબાદ રાજ્યોમાં ઉચ્ચ અદાલતો અને ગૌણ અદાલતો અને અન્ય નીચલી અદાલતો આવે છે. સુપ્રીમ કોર્ટ સર્વોચ્ચ અપીલ અદાલત છે, નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારોની બાંયધરી આપનાર અને બંધારણનું રક્ષક છે.

મૂળભૂત અધિકારો (FR)

બંધારણનો ભાગ III તમામ નાગરિકોને 6 FRs ની ગેરંટી આપે છે -

(1) સમાનતાનો અધિકાર (કલમ 14-18) + (2) સ્વતંત્રતાનો અધિકાર (કલમ 19-22) + (3) શોષણ સામેનો અધિકાર (કલમ 23-24) + (4) ધર્મની સ્વતંત્રતાનો અધિકાર (કલમ 25-28) + (5) સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક અધિકારો (કલમ 29-30) + (6) બંધારણીય ઇલાજોનો અધિકાર (કલમ 32).

જો કોઈપણ ભારતીય નાગરિકના મૂળભૂત અધિકારનું ઉલ્લંઘન થાય છે, તો પીડિત વ્યક્તિ સીધી સુપ્રીમ કોર્ટમાં જઈ શકે છે જે તેના અધિકારોની પુનઃસ્થાપના માટે હેબિયસ કોર્પસ, આદેશ, પ્રતિષેધ, સર્ટિઓરરી અને ક્વો વોરંટો જારી કરી શકે છે.

રાજ્ય નીતિના નિર્દેશક સિદ્ધાંતો (DPSP)

બંધારણની વિશેષતાઓના ભાગ IV માં ઉલ્લેખિત. DPSPs સામાજિક અને આર્થિક લોકશાહીના આદર્શોને પ્રોત્સાહન આપવા માટે છે. જો કે, FRs થી વિપરીત, નિર્દેશો પ્રકૃતિમાં બિન-ન્યાયપાત્ર છે, એટલે કે તેમના ઉલ્લંઘન માટે કોર્ટ દ્વારા તે લાગુ કરી શકાતા નથી.

નોંધ- મિનેર્વા મિલ્સ કેસ (1980): SC એ ઠરાવ્યું કે 'બંધારણની ભારતીય વિશેષતાઓ મૂળભૂત અધિકારો અને DPSPs વચ્ચેના સંતુલનના પાયા પર આધારિત છે - મૂળભૂત માળખું.

મૂળભૂત ફરજો

સ્વરણ સિંહ સમિતિની ભલામણો પછી જ બંધારણમાં ઉમેરવામાં આવી. 86મા બંધારણીય સુધારા અધિનિયમ, 2002 માં એક વધુ મૂળભૂત ફરજ ઉમેરવામાં આવી. ફરજો પણ પ્રકૃતિમાં બિન-ન્યાયપાત્ર છે.

ધર્મનિરપેક્ષતા, મતાધિકાર, સ્વતંત્ર સંસ્થાઓ અને કટોકટી

ધર્મનિરપેક્ષ રાજ્ય

1976માં 42મા બંધારણીય સુધારા અધિનિયમ દ્વારા ભારતીય બંધારણની પ્રસ્તાવનામાં 'ધર્મનિરપેક્ષ' શબ્દ ઉમેરવામાં આવ્યો હતો. ભારતીય બંધારણ ધર્મનિરપેક્ષતાના સકારાત્મક ખ્યાલને મૂર્તિમંત કરે છે, એટલે કે બધા ધર્મોને સમાન આદર આપવો અથવા બધા ધર્મોનું સમાન રીતે રક્ષણ કરવું.

યુનિવર્સલ પુખ્ત મતાધિકાર

61મા બંધારણીય સુધારા અધિનિયમ દ્વારા 1989માં મતદાનની ઉંમર 21 વર્ષથી ઘટાડીને 18 વર્ષ કરવામાં આવી હતી.

એકલ નાગરિકતા

સમગ્ર દેશમાં નાગરિકતાના સમાન રાજકીય અને નાગરિક અધિકારો.

સ્વતંત્ર સંસ્થાઓ

ભારત સરકારની લોકશાહી પ્રણાલીના સ્તંભ તરીકે બંધારણની વિશેષતાઓ દ્વારા ચોક્કસ સ્વતંત્ર સંસ્થાઓની કલ્પના કરવામાં આવી છે. આ છે: ચૂંટણી પંચ + નિયંત્રક અને મહાલેખક + સંઘ જાહેર સેવા આયોગ + રાજ્ય જાહેર સેવા આયોગ.

કટોકટીની જોગવાઈઓ

રાષ્ટ્રીય કટોકટી (કલમ 352), રાજ્ય કટોકટી અથવા રાષ્ટ્રપતિ શાસન (કલમ 356 અને કલમ 365) અને નાણાકીય કટોકટી (કલમ 360). કટોકટી દરમિયાન, બંધારણમાં ઔપચારિક સુધારા વિના સંઘીય માળખું એકાત્મક માળખું બની જાય છે અને કેન્દ્ર સરકાર સર્વશક્તિમાન બને છે.

ત્રિસ્તરીય સરકાર

73મા અને 74મા બંધારણીય સુધારા અધિનિયમ, 1992માં ત્રીજા સ્તરની સરકાર (સ્થાનિક) ઉમેરવામાં આવી છે જે વિશ્વના અન્ય કોઈ બંધારણમાં જોવા મળતી નથી.

1992ના 73મા બંધારણીય સુધારા અધિનિયમે બંધારણની વિશેષતાઓમાં એક નવો ભાગ IX અને એક નવું અનુસૂચિ 11 ઉમેરીને પંચાયતોને બંધારણીય માન્યતા આપી.

1992ના 74મા બંધારણીય સુધારા અધિનિયમે બંધારણમાં એક નવો ભાગ IX-A અને એક નવું અનુસૂચિ 12 ઉમેરીને નગરપાલિકાઓને બંધારણીય માન્યતા આપી.

સહકારી મંડળીઓ

97મા બંધારણીય સુધારા અધિનિયમ, 2011માં સહકારી મંડળીઓને બંધારણીય દરજ્જો અને રક્ષણ આપવામાં આવ્યું. તેણે સહકારી મંડળીઓ બનાવવાના અધિકારને FR બનાવ્યો (કલમ 19) + સહકારી મંડળીઓને પ્રોત્સાહન આપવા માટે એક નવો DPSP ઉમેર્યો (કલમ 43-B) + બંધારણમાં "સહકારી મંડળીઓ" (કલમ 243-ZH થી 243-ZT) નામનો એક નવો ભાગ IX-B ઉમેર્યો.

બંધારણીય આવશ્યકતાઓ: મુખ્ય અનુસૂચિઓ અને જોગવાઈઓ

અનુસૂચિ / પરિશિસ્ત	વિષય બાબતો
પ્રથમ	રાજ્યોના નામ અને તેમના પ્રાદેશિક અધિકારક્ષેત્ર + કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના નામ અને તેમનો વિસ્તાર.
બીજી	ભારતના રાષ્ટ્રપતિ, રાજ્યોના રાજ્યપાલો, લોકસભા અને વિધાનસભાના સ્પીકર અને ડેપ્યુટી સ્પીકર, સુપ્રીમ કોર્ટ અને હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશો, ભારતના CAG, રાજ્યસભા અને રાજ્યોમાં વિધાન પરિષદના ચેરમેન અને ડેપ્યુટી ચેરમેનના પગાર, ભથ્થાં, વિશેષાધિકારો સંબંધિત જોગવાઈઓ.
ત્રીજી	કેન્દ્રીય મંત્રીઓ, સંસદની ચૂંટણી માટેના ઉમેદવારો, સાંસદો, SC અને HCના ન્યાયાધીશો, CAG, રાજ્ય વિધાનસભાની ચૂંટણી માટેના ઉમેદવારો, રાજ્ય વિધાનસભાના સભ્યો વગેરે માટે શપથ અને પ્રતિજ્ઞા.
ચોથી	રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને રાજ્યસભામાં બેઠકોની ફાળવણી.
પાંચમી	અનુસૂચિત વિસ્તારો અને અનુસૂચિત જનજાતિઓના વહીવટ અને નિયંત્રણ સંબંધિત જોગવાઈઓ.
છઠ્ઠી	આસામ, મેઘાલય, ત્રિપુરા અને મિઝોરમ રાજ્યોમાં આદિવાસી વિસ્તારોના વહીવટ સંબંધિત જોગવાઈઓ.
સાતમી	કેન્‍દ્ર સૂચિ, રાજ્ય સૂચિ અને સમવર્તી સૂચિના સંદર્ભમાં સંઘ અને રાજ્યો વચ્ચે સત્તાનું વિભાજન.
આઠમી	બંધારણ દ્વારા માન્ય ભાષાઓ. શરૂઆતમાં, તે 14 હતી અને હાલમાં તે 22 છે.
નવમી	જમીન સુધારા અને જમીનદારી પ્રથા નાબૂદ કરવા સંબંધિત રાજ્ય વિધાનસભાઓના કાયદા અને નિયમો. આ અનુસૂચિ પ્રથમ સુધારા (1951) દ્વારા ઉમેરવામાં આવી હતી.
દસમી	પક્ષપલટા વિરોધી કાયદો 1985ના 52મા બંધારણીય સુધારા અધિનિયમ દ્વારા ઉમેરવામાં આવ્યો હતો.
અગિયારમી	પંચાયતો સાથે સંબંધિત. 73મા CAA, 1992 દ્વારા અનુસૂચિ ઉમેરવામાં આવી હતી.
બારમી	નગરપાલિકાઓ સાથે સંબંધિત. 74મા CAA, 1992 દ્વારા અનુસૂચિ ઉમેરવામાં આવી હતી.

ભારતના બંધારણના સિદ્ધાંતો અને પ્રસ્તાવના

આપણા ભારતીય બંધારણની પ્રસ્તાવના: મૂલ્યો, દ્રષ્ટિકોણ અને લોકોનું સાર્વભૌમત્વ

અમેરિકન બંધારણ: પ્રથમ કે જેની શરૂઆત પ્રસ્તાવનાથી.

ભારતીય બંધારણની પ્રસ્તાવના ૧૩ ડિસેમ્બર ૧૯૪૬ ના રોજ પંડિત નેહરુ દ્વારા તૈયાર કરાયેલ અને રજૂ કરાયેલ ઉદ્દેશ્ય ઠરાવ પર આધારિત છે અને ૨૨ જાન્યુઆરી ૧૯૪૭ ના રોજ બંધારણ સભા દ્વારા અપનાવવામાં આવ્યું હતું.

૧૯૭૬ માં ૪૨મા સુધારા દ્વારા ફક્ત એક જ વાર સુધારો: ૩ નવા શબ્દો ઉમેર્યા - સમાજવાદી, ધર્મનિરપેક્ષ અને અખંડિતતા.

ભારતીય બંધારણની પ્રસ્તાવના મૂળભૂત ફિલસૂફી અને મૂળભૂત મૂલ્યોને મૂર્તિમંત કરે છે - રાજકીય, નૈતિક અને ધાર્મિક જેના પર બંધારણ આધારિત છે.

બંધારણ સભાનું ભવ્ય અને ઉમદા દ્રષ્ટિકોણ ધરાવે છે, અને બંધારણના સ્થાપકોના સપના અને આકાંક્ષાઓને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

ભારતીય બંધારણની પ્રસ્તાવના ન તો ધારાસભા માટે સત્તાનો સ્ત્રોત છે કે ન તો ધારાસભાની સત્તા પર પ્રતિબંધ છે.

તે ન્યાયિક નથી - કાયદાની અદાલતોમાં લાગુ કરી શકાતું નથી.

પ્રસ્તાવના યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઑફ અમેરિકાની સ્વતંત્રતાની ઘોષણા જેવી લાગે છે. - એમ. હિદાયતુલ્લાહ.

ભારતીય બંધારણની પ્રસ્તાવના બંધારણ સભા દ્વારા ઘડવામાં આવી હતી, જ્યારે બંધારણનો બાકીનો ભાગ બંધારણ સાથે સુસંગત છે તેની ખાતરી કરવા માટે પહેલાથી જ ઘડવામાં આવ્યો હતો.

“અમે ભારતના લોકો” – ભાર મૂકે છે કે બંધારણ ભારતીય લોકો દ્વારા અને તેમના માટે બનાવવામાં આવ્યું છે. તે “લોકપ્રિય સાર્વભૌમત્વની વિભાવના” પર ભાર મૂકે છે.

“અમે, ભારતના લોકો, ભારતને એક સાર્વભૌમ સમાજવાદી પંથનિરપેક્ષ, લોકતંત્રાત્મક પ્રજાસત્તાક તરીકે સંસ્થાપિત કરી, તેના તેના સમસ્ત નાગરિકો માટે સામાજિક, આર્થિક, અને રાજકીય ન્યાય,

વિચાર, અભિવ્યક્તિ, વિશ્વાસ, ધર્મ અને ઉપાસનાની સ્વતંત્રતા,

પ્રતિષ્ઠા અને અવસરની સમાન પ્રાપ્તિ માટે,

તથા તેમાં નિહિત વ્યક્તિની ગરિમા અને રાષ્ટ્રની એકતા અને અખંડિતતા સુનિશ્ચિત કરનાર ભ્રાતૃભાવ વિકસાવવાનો નિષ્ઠાપૂર્વકનો સંકલ્પ વ્યક્ત કરી આ બંધારણ સભામાં આજે તારીખ ૨૬-૧૧-૧૯૪૯ ના રોજ અંગીકૃત કરીએ છીએ.”

ભારતીય બંધારણનો સાર: પ્રસ્તાવનાના મુખ્ય મુદ્દા

વિષય	વિગત
બંધારણના અધિકારનો સ્ત્રોત	ભારતના લોકો પાસેથી તેનો અધિકાર મેળવે છે
ભારતીય રાજ્યનો સ્વભાવ	સાર્વભૌમ, સમાજવાદી, ધર્મનિરપેક્ષ, લોકશાહી, પ્રજાસત્તાક
બંધારણના ઉદ્દેશ્યો	ન્યાય (રશિયન ક્રાંતિ), સ્વતંત્રતા, સમાનતા, બંધુત્વ (ત્રણેય ફ્રેન્ચ ક્રાંતિમાંથી)
બંધારણ અપનાવવાની તારીખ	26 નવેમ્બર 1949

ભારતીય બંધારણની પ્રસ્તાવનાને સમજવી: ભારતની બંધારણીય ઓળખની ચાવી.

ભારતીય લોકશાહી પ્રજાસત્તાકની જન્માક્ષર + બંધારણનું તત્વજ્ઞાન + ભારતીય બંધારણના પ્રસ્તાવનાનો સારાંશ + આપણા બંધારણનું ઓળખપત્ર (એન. એ. પાલખીવાલા) + બંધારણ ઘડવૈયાઓના મનની ચાવી + કાયદાની બંધારણીયતા નક્કી કરવા માટે ન્યાયતંત્ર માટે દીવાદાંડી.

પ્રસ્તાવનાના આવશ્યક ખ્યાલો

સાર્વભૌમ

સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર રાજ્ય + અન્ય કોઈ દેશનું આધિપત્ય નહીં. + આંતરિક અને બાહ્ય બાબતોમાં સાર્વભૌમ. + એક સાર્વભૌમ દેશ તરીકે, ભારત કોઈ વિદેશી વિસ્તારમાં મેળવી શકે છે અથવા કોઈ અન્ય દેશને પોતાનો ભાગ આપી શકે છે.

સમાજવાદી

૪૨મા સુધારા (૧૯૭૬) દ્વારા ઉમેરાયેલ + સમાજવાદી સામગ્રી DPSPs (કલમ ૩૬-૫૧) માં ગર્ભિત છે પરંતુ ૪૨મા સુધારામાં તેનું સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ છે.

ભારતીય સમાજવાદ (માર્ક્સવાદ + ગાંધીવાદ, ગાંધીવાદ તરફ ભારે ઝુકાવ) લોકશાહી સમાજવાદ અપનાવેલ મિશ્ર આર્થિક મોડેલ જ્યાં જાહેર અને ખાનગી ક્ષેત્ર બંને સાથે સાથે રહે છે.

ધર્મનિરપેક્ષ

૪૨મા સુધારા (૧૯૭૬) દ્વારા ઉમેરાયેલ + મૂળભૂત માળખાના સિદ્ધાંતનો ભાગ. + SC (૧૯૭૪): કલમ ૨૫ થી ૨૮ માં બિનસાંપ્રદાયિક રાજ્યનો ઉલ્લેખ ગર્ભિત રીતે કરવામાં આવ્યો હતો.

ભારતમાં સકારાત્મક બિનસાંપ્રદાયિકતા: બધા ધર્મોને સમાન દરજ્જો અને રાજ્ય તરફથી સમર્થન છે.

લોકશાહી

લોકશાહી લોકપ્રિય સાર્વભૌમત્વનો સિદ્ધાંત - લોકો દ્વારા સર્વોચ્ચ સત્તાનો કબજો.

તે રાજકીય + સામાજિક + આર્થિક લોકશાહીને સ્વીકારે છે.

ભારતીય લોકશાહી: પ્રતિનિધિત્વ સંસદીય લોકશાહી. કારોબારી તેની બધી નીતિઓ અને કાર્યો માટે ધારાસભાને જવાબદાર છે.

ભારતીય લોકશાહીની અભિવ્યક્તિ: સાર્વત્રિક પુખ્ત મતાધિકાર, સમયાંતરે ચૂંટણીઓ, કાયદાનું શાસન, ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા અને ચોક્કસ આધારો પર ભેદભાવનો અભાવ.

પ્રત્યક્ષ લોકશાહીના સાધનો

૧. લોકમત પ્રક્રિયા જેમાં પ્રસ્તાવિત કાયદાને મતદારોને તેમના સીધા મત દ્વારા સમાધાન માટે મોકલવામાં આવે છે.

૨. પહેલ પદ્ધતિ જેના દ્વારા લોકો કાયદા ઘડવા માટે વિધાનસભા સમક્ષ બિલ પ્રસ્તાવિત કરી શકે છે.

૩. રિકોલ પદ્ધતિ જેના દ્વારા મતદારો કોઈ પ્રતિનિધિ અથવા અધિકારીને તેના કાર્યકાળની સમાપ્તિ પહેલાં દૂર કરી શકે છે.

૪. જાહેર મહત્વના કોઈપણ મુદ્દા પર ભારતના લોકોના અભિપ્રાય મેળવવાની લોકમત પદ્ધતિ.

પ્રજાસત્તાક

બે શ્રેણીઓ: રાજાશાહી (બ્રિટન) અને પ્રજાસત્તાક (યુએસએ/ભારત).

ભારતીય પ્રજાસત્તાક: રાજ્યના વડા (રાષ્ટ્રપતિ) પરોક્ષ રીતે ચૂંટાયેલા હોય છે.

પ્રજાસત્તાકનો અર્થ છે: લોકોને રાજકીય સાર્વભૌમત્વ સોંપવું. કોઈપણ વિશેષાધિકૃત વર્ગની ગેરહાજરી અને કોઈપણ ભેદભાવ વિના બધા માટે ખુલ્લા તમામ જાહેર કાર્યાલયો.

કલમ 54-55– રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી સંબંધિત.

ન્યાય

રશિયન ક્રાંતિ (૧૯૧૭) માંથી લેવામાં આવેલ છે.

ત્રણ પ્રકારના ન્યાયને સ્વીકારે છે: સામાજિક, આર્થિક, રાજકીય.

વિતરણાત્મક ન્યાય = સામાજિક ન્યાય + આર્થિક ન્યાય.

સામાજિક: જાતિ, રંગ, જાતિ, ધર્મ, લિંગ વગેરેના આધારે કોઈપણ સામાજિક ભેદભાવ વિના તમામ નાગરિકો સાથે સમાન વર્તન. કોઈપણ ચોક્કસ વર્ગને વિશેષાધિકારોનો અભાવ. પાછળ વર્ગો અને મહિલાઓની સ્થિતિમાં સુધારો.

આર્થિક: આર્થિક પરિબળોના આધારે લોકો વચ્ચે ભેદભાવ નહીં. સંપત્તિ, આવક અને મિલકતમાં અસમાનતા દૂર કરવી.

રાજકીય: બધા નાગરિકોને સમાન રાજકીય અધિકારો, તમામ રાજકીય હોદ્દાઓમાં સમાન પ્રવેશ અને સરકારમાં સમાન અવાજ હોવો જોઈએ.

સ્વતંત્રતા

સ્વતંત્રતા, સમાનતા, બંધુત્વના આદર્શો: ફ્રેન્ચ ક્રાંતિ (૧૭૮૯) થી.

વ્યક્તિઓની પ્રવૃત્તિઓ પર નિયંત્રણોનો અભાવ.

વ્યક્તિગત વ્યક્તિત્વના વિકાસ માટે તકો પૂરી પાડવી.

પ્રસ્તાવના ખાતરી આપે છે: વિચાર, અભિવ્યક્તિ, માન્યતા, શ્રદ્ધા અને પૂજાની સ્વતંત્રતા.

સ્વતંત્રતાનો અર્થ એ નથી કે: જે ગમે તે કરવાનો લાઇસન્સ. બંધારણમાં ઉલ્લેખિત મર્યાદાઓમાં તેનો આનંદ માણવાની જરૂર છે.

પ્રસ્તાવના અને મૂળભૂત અધિકારોમાં સુનિશ્ચિત સ્વતંત્રતા સંપૂર્ણ નથી પરંતુ લાયક છે.

સમાનતા

સમાજના કોઈપણ વર્ગને વિશેષ વિશેષાધિકારોનો અભાવ. ભેદભાવ વિના બધા માટે પૂરતી તકો.

પ્રસ્તાવના સુનિશ્ચિત કરે છે: સ્થિતિ + તકની સમાનતા.

નાગરિક સમાનતા

કાયદા સમક્ષ સમાનતા (કલમ.૧૪)
ધર્મ, જાતિ, જાતિ, લિંગ, જન્મ સ્થળના આધારે ભેદભાવ પર પ્રતિબંધ (કલમ.૧૫)
જાહેર રોજગારમાં તકની સમાનતા (કલમ.૧૬)
અસ્પૃશ્યતા નાબૂદી (કલમ.૧૭)
શીર્ષકો નાબૂદ (કલમ.૧૮)

રાજકીય સમાનતા

ધર્મ, જાતિ, જાતિ અથવા લિંગના આધારે કોઈ પણ વ્યક્તિ મતદાર યાદીમાં નામ દાખલ કરવા માટે અયોગ્ય નથી (કલમ.325)
પુખ્ત મતાધિકારના આધારે લોકસભા અને રાજ્ય વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ. (કલમ.326)

આર્થિક સમાનતા

પુરુષો અને સ્ત્રીઓને સમાન કાર્ય માટે પર્યાપ્ત આજીવિકા અને સમાન વેતનનો સમાન અધિકાર. (કલમ.39)

બંધુત્વ

ભાઈચારાની ભાવના. + એકલ નાગરિકત્વ બંધુત્વને પ્રોત્સાહન આપે છે.

કલમ 51-A: ધાર્મિક, ભાષાકીય, પ્રાદેશિક અથવા વિભાગીય વિવિધતાઓને પાર કરીને સંવાદિતા અને સામાન્ય ભાઈચારાની ભાવનાને પ્રોત્સાહન આપવાની દરેક નાગરિકની મૂળભૂત ફરજ.

બંધુત્વ: વ્યક્તિનું ગૌરવ (દરેક વ્યક્તિનું વ્યક્તિત્વ પવિત્ર છે) + ભારતની એકતા અને અખંડિતતા. (42મા સુધારા દ્વારા શબ્દ અખંડિતતા ઉમેરવામાં આવી છે).

મૂળભૂત અધિકારો, DPSPs, મૂળભૂત ફરજોમાં વ્યક્તિનું ગૌરવ સુનિશ્ચિત કરવામાં આવ્યું છે.

રાષ્ટ્રની એકતા અને અખંડિતતા રાષ્ટ્રીય એકતાના મનોવૈજ્ઞાનિક + પ્રાદેશિક બંને પરિમાણોને સ્વીકારે છે.

ત્રિમૂર્તિનું જોડાણ = સ્વતંત્રતા + સમાનતા + બંધુત્વ

ત્રણેય ત્રિમૂર્તિનું જોડાણ (union of trinity) બનાવે છે. જો આમાંથી કોઈ પણ એક બીજાથી અલગ પડે તો તે લોકશાહીના હેતુને નિષ્ફળ બનાવશે.

સમાનતા વિના, સ્વતંત્રતા ઘણા લોકો પર થોડા લોકોની સર્વોપરિતા પેદા કરશે. સ્વતંત્રતા વિના સમાનતા વ્યક્તિગત પહેલને મારી નાખશે.

ત્રિમૂર્તિનું જોડાણ (union of trinity) = સ્વતંત્રતા + સમાનતા + બંધુત્વ = સામાજિક લોકશાહી.

ભારતીય બંધારણની સર્વોચ્ચ અદાલત અને પ્રસ્તાવના

કેસ	સુપ્રીમ કોર્ટનો દૃષ્ટિકોણ
બેરુબારી સંઘ કેસ (૧૯૬૦)	ભારતીય બંધારણની પ્રસ્તાવના બંધારણની ઘણી જોગવાઈઓ પાછળનો સામાન્ય હેતુ દર્શાવે છે. જો કલમોમાં વપરાતા શબ્દો અસ્પષ્ટ હોય, તો અર્થઘટન માટે પ્રસ્તાવનાની કેટલીક મદદ લઈ શકાય છે. સુપ્રીમે જણાવ્યું હતું કે પ્રસ્તાવના બંધારણનો ભાગ નથી.
કેશવાનંદ ભારતી કેસ (૧૯૭૩)	ભારતીય બંધારણની પ્રસ્તાવના બંધારણનો ભાગ છે.
એલઆઈસી ઓફ ઈન્ડિયા કેસ (૧૯૯૫)	સુપ્રીમ કોર્ટે ફરીથી ચુકાદો આપ્યો; પ્રસ્તાવના બંધારણનો અભિન્ન ભાગ છે.

પ્રસ્તાવનામાં સુધારો: મર્યાદાઓ અને મૂળભૂત માળખાનો સિદ્ધાંત

ભારતીય બંધારણની પ્રસ્તાવનામાં સુધારો કરી શકાય છે કે નહીં તે અંગે કેશવાનંદ ભારતી કેસ (૧૯૭૩) માં ચર્ચા કરવામાં આવી હતી.

સુપ્રીમ કોર્ટે બેરુબારી યુનિયન કેસ (૧૯૬૦) માં પોતાનો ચુકાદો ઉલટાવી દીધો અને ઠરાવ્યું કે પ્રસ્તાવના બંધારણનો અભિન્ન ભાગ છે અને તેમાં કલમ ૩૬૮ હેઠળ સુધારો કરી શકાય છે. પરંતુ આવા સુધારાથી બંધારણના 'મૂળભૂત માળખા'નો નાશ થવો જોઈએ નહીં.

Quick Revision – ઝટપટ પુનરાવર્તન

• 42મો સુધારો (1976) – ‘નાનું બંધારણ’, શબ્દો ઉમેર્યા: સમાજવાદી, ધર્મનિરપેક્ષ, અખંડિતતા.
• કેશવાનંદ ભારતી કેસ (1973) – ‘મૂળભૂત માળખા’નો સિદ્ધાંત, પ્રસ્તાવના ભાગ છે.
• ભારતીય બંધારણ – સૌથી લાંબું લેખિત બંધારણ, ≈470 Articles, 12 Schedules.
• માળખાકીય ભાગ – Government of India Act 1935, FR – USA, DPSP – Ireland, રાજકીય ભાગ – Britain.
• ફેડરલ + યુનિટરી મિક્સ – મજબૂત કેન્દ્ર, એકલ નાગરિકતા, એકલ બંધારણ.
• ભાગ III – 6 Fundamental Rights; ભાગ IV – DPSPs (non-justiciable); ભાગ IV-A – Fundamental Duties.
• 73rd & 74th CAA – Panchayats (Part IX, 11th Schedule) & Municipalities (Part IX-A, 12th Schedule).
• 97th CAA – Co-operative societiesને Part IX-B અને Article 19 & 43-B.
• Preamble – “We, the people of India…”, Sovereign, Socialist, Secular, Democratic, Republic.
• Trinity: Liberty + Equality + Fraternity = Social Democracy.

MCQ Quiz – બંધારણની વિશેષતાઓ અને પ્રસ્તાવના

1. 42મો બંધારણીય સુધારો (1976) દ્વારા પ્રસ્તાવનામાં કયા શબ્દો ઉમેરાયા?

A) સાર્વભૌમ, લોકશાહી, પ્રજાસત્તાક
B) સમાજવાદી, ધર્મનિરપેક્ષ, અખંડિતતા
C) ન્યાય, સ્વતંત્રતા, સમાનતા
D) સ્વતંત્રતા, સમાનતા, બંધુત્વ

✔ Correct: B) સમાજવાદી, ધર્મનિરપેક્ષ, અખંડિતતા

2. “મૂલભૂત માળખા”નો સિદ્ધાંત સુપ્રીમ કોર્ટએ કયા કેસમાં સ્થાપિત કર્યો?

A) બેરુબારી કેસ (1960)
B) મિનેર્વા મિલ્સ કેસ (1980)
C) કેશવાનંદ ભારતી કેસ (1973)
D) મેનકા ગાંધી કેસ (1978)

✔ Correct: C) કેશવાનંદ ભારતી કેસ (1973)

3. Directive Principles of State Policy (DPSP) કયા દેશના બંધારણ પરથી પ્રેરિત છે?

A) USA
B) Britain
C) Ireland
D) Canada

✔ Correct: C) Ireland

4. “ભારત સાર્વભૌમ, સમાજવાદી, ધર્મનિરપેક્ષ, લોકશાહી, પ્રજાસત્તાક” – આ શબ્દો ક્યાં લખેલા છે?

A) ભાગ III માં
B) ભાગ IV માં
C) પ્રસ્તાવનામાં
D) અનુસૂચિ VIII માં

✔ Correct: C) પ્રસ્તાવનામાં

5. Fundamental Duties બંધારણમાં કયા સુધારા પછી ઉમેરાયા?

A) પ્રથમ સુધારો
B) 42મો સુધારો
C) 44મો સુધારો
D) 61મો સુધારો

✔ Correct: B) 42મો સુધારો

6. 73મો અને 74મો બંધારણીય સુધારો મુખ્યત્વે શે સાથે સંબંધિત છે?

A) કટોકટીની જોગવાઈઓ
B) મૂળભૂત અધિકારો
C) પંચાયતો અને નગરપાલિકાઓ
D) સહકારી મંડળીઓ

✔ Correct: C) પંચાયતો અને નગરપાલિકાઓ

7. કઈ અનુસૂચિ દ્વારા ભાષાઓને માન્યતા આપવામાં આવી છે?

A) પાંચમી અનુસૂચિ
B) છઠ્ઠી અનુસૂચિ
C) આઠમી અનુસૂચિ
D) બારમી અનુસૂચિ

✔ Correct: C) આઠમી અનુસૂચિ

8. ‘Union of Trinity’ – Freedom, Equality અને Fraternity – મળીને શું બનાવે છે?

A) રાજકીય લોકશાહી
B) સામાજિક લોકશાહી
C) આર્થિક લોકશાહી
D) ન્યાયિક લોકશાહી

✔ Correct: B) સામાજિક લોકશાહી