જીન ડ્રાઈવ્સ દ્વારા મેલેરિયા નિયંત્રણમાં પરિવર્તન

GS-2 (સ્વાસ્થ્ય અને સામાજિક ન્યાય), GS-3 (વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી - બાયોટેકનોલોજી)

મુખ્ય વિગતો

• સંદર્ભ: મેલેરિયાના ફેલાવાને રોકવા માટે મચ્છરોને આનુવંશિક રીતે સંશોધિત (Genetically Modified) કરવા માટે 'જીન ડ્રાઈવ' ટેકનોલોજી એક નવીન અભિગમ તરીકે ઉભરી રહી છે.
• મેલેરિયાનો વૈશ્વિક બોજ (2024):
  • કુલ કેસ: 282 મિલિયન.
  • મૃત્યુ: અંદાજે 6,10,000.
  • આફ્રિકન ક્ષેત્રમાં 95% કેસ અને મૃત્યુ નોંધાય છે.

જીન ડ્રાઈવ્સ (Gene Drives) શું છે?

• આ એક આનુવંશિક ઇજનેરી (Genetic Engineering) ટેકનોલોજી છે જે વારસાગત પેટર્નને પ્રભાવિત કરે છે.
• તે સુનિશ્ચિત કરે છે કે કોઈ ચોક્કસ જનીન (Gene) તેની સંતાનોમાં અસામાન્ય રીતે વધુ પ્રમાણમાં સ્થાનાંતરિત થાય.
• ટેકનોલોજી: તે CRISPR-Cas9 જીન એડિટિંગ ટૂલનો ઉપયોગ કરે છે.
• ક્ષમતા: સામાન્ય રીતે જનીન સ્થાનાંતરણની શક્યતા 50% હોય છે, પરંતુ જીન ડ્રાઈવ દ્વારા તે 90% થી વધુ કરી શકાય છે, જેથી આખા મચ્છર સમુદાયમાં આ ફેરફાર ઝડપથી ફેલાય છે.

મેલેરિયા વિશેના મુખ્ય તથ્યો (Facts for Prelims)

• કારણ: તે પ્લાઝમોડિયમ (Plasmodium) નામના પ્રોટોઝોઆ (પરજીવી) દ્વારા થાય છે.
• વાહક: સંક્રમિત માદા એનોફિલીસ (Anopheles) મચ્છર.
• પ્રકાર: સૌથી ખતરનાક પ્રકારો — P. falciparum (સૌથી ઘાતક) અને P. vivax (ભારતમાં વધુ સામાન્ય).
• રસી (Vaccines):
  • RTS,S/AS01 (પ્રથમ રસી).
  • R21/Matrix-M (બીજી રસી).

GPSC પરીક્ષા માટે 'Value Added' માહિતી

1. જીન ડ્રાઈવના પ્રકારો

• વસ્તી દમન (Suppression): મચ્છરોની પ્રજનન ક્ષમતા ઘટાડીને તેમની વસ્તી નાબૂદ કરવી.
• વસ્તી પરિવર્તન (Modification): મચ્છરોને એવા બનાવવા કે જે મેલેરિયાના પરજીવીને વહન જ ન કરી શકે.

2. પડકારો અને ચિંતાઓ

• પર્યાવરણીય જોખમ: જો કોઈ ચોક્કસ મચ્છરની પ્રજાતિ સાવ નાબૂદ થઈ જાય, તો આહાર શૃંખલા (Food Chain) પર તેની શું અસર પડશે તે અનિશ્ચિત છે.
• બાયો-સેફ્ટી: જો લેબમાંથી આ મચ્છરો ભૂલથી બહાર નીકળી જાય, તો તેને પાછા ખેંચવા (Reversing) અશક્ય છે.

ભારતની પ્રતિબદ્ધતા અને ગુજરાતની સ્થિતિ (GPSC Special)

રાષ્ટ્રીય લક્ષ્યાંક:

• ભારતે 2030 સુધીમાં મેલેરિયા મુક્ત થવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું છે.
• 2027 સુધીમાં શૂન્ય સ્વદેશી કેસ (Zero Indigenous Cases) પ્રાપ્ત કરવાનું મધ્યવર્તી લક્ષ્ય છે.

ગુજરાતનો સંદર્ભ:

• ગુજરાત સરકાર દ્વારા 'મેલેરિયા મુક્ત ગુજરાત 2022' અભિયાન ચલાવવામાં આવ્યું હતું, જેનાથી કેસોમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે.
• ગુજરાતના શહેરી વિસ્તારોમાં (જેમ કે અમદાવાદ, સુરત) વાહક જન્ય રોગોના નિયંત્રણ માટે 'મચ્છર સંવર્ધન વિરોધી' (Anti-larval) પ્રવૃત્તિઓ મજબૂત બનાવવામાં આવી છે.
• આશા વર્કર અને હેલ્થ વર્કર્સ દ્વારા ગ્રામીણ સ્તરે દેખરેખ અને તપાસ (Surveillance) ગુજરાતના મોડેલનો મુખ્ય હિસ્સો છે.
• નેશનલ ફ્રેમવર્ક (2016-2030): આ અંતર્ગત ભારત વિવિધ રાજ્યોને તેમની મેલેરિયાની સ્થિતિ મુજબ વર્ગીકૃત કરે છે અને ગુજરાત 'એલિમિનેશન ફેઝ' માં ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે.

પરીક્ષાલક્ષી તારણ (Conclusion for Mains):
"જીન ડ્રાઈવ ટેકનોલોજી મેલેરિયા સામેના જંગમાં 'ગેમ ચેન્જર' સાબિત થઈ શકે છે. જો કે, તેને લાગુ કરતાં પહેલાં તેના નૈતિક અને પર્યાવરણીય પાસાઓની ઊંડી તપાસ અનિવાર્ય છે. ભારત જેવા દેશો માટે, જ્યાં આબોહવા પરિવર્તનને કારણે વાહક જન્ય રોગોનું જોખમ વધી રહ્યું છે, ત્યાં આવી નવીનતમ ટેકનોલોજી અને પરંપરાગત નિયંત્રણ પદ્ધતિઓનો સમન્વય જરૂરી છે."

© 2026 Immy's Academy | GPSC Preparation Series