Gujarat Geography : Minerals

💎 ગુજરાતની ખનીજ સંપત્તિ: 

ગુજરાત એ ભારતનું એક એવું રાજ્ય છે જે ખનીજ વિવિધતામાં સમૃદ્ધ છે. કુલ ૨૯ જેટલી ખનીજો અહીં મળી આવે છે, જેમાંથી ૧૨ ખનીજો વ્યાપારી ધોરણે ઉપયોગી છે.

---

📊 ૧. આંકડાકીય વિગતો અને સ્થાન 

• ભારતમાં સ્થાન: ખનીજ સંપત્તિની દ્રષ્ટિએ ગુજરાત ભારતભરમાં ચોથા (૪થા) ક્રમે છે.

• ઉત્પાદન મૂલ્ય: ખનીજ ઉત્પાદનના મૂલ્યની દ્રષ્ટિએ પણ ગુજરાત ૪થા ક્રમે છે (૨૦૨૩-૨૪ ના આંકડા મુજબ).

• ખનીજોના પ્રકાર: ગુજરાતમાં મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારની ખનીજો મળે છે:

  1. માટી અને પથ્થર

  2. પેટ્રોલ અને કુદરતી ગેસ

  3. દરિયાના પાણીમાંથી મળતા રસાયણો

• ટેકનોલોજી: ખનીજ ચોરી રોકવા માટે ગુજરાતના ખાણ-ખનીજ વિભાગ દ્વારા 'TRI NETRA' ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

---

🏗️ ૨. મુખ્ય ખનીજો અને તેના પ્રાપ્તિસ્થાનો

ખનીજનું નામ	મુખ્ય પ્રાપ્તિસ્થાન	વિશેષતા / ઉપયોગ
બોક્સાઇટ	કચ્છ અને જામનગર	એલ્યુમિનિયમ બનાવવા વપરાય. ઉત્પાદનમાં ગુજરાત પ્રથમ ક્રમે છે.
લિગ્નાઇટ	પાનન્ધ્રો (કચ્છ), ભરૂચ, ભાવનગર	વીજળી પેદા કરવા માટે વપરાતો કોલસો.
મેંગેનીઝ	શિવરાજપુર (પંચમહાલ)	રાસાયણિક પ્રક્રિયામાં ઉદ્દીપક (Catalyst) તરીકે.
અકીક (Agate)	ઝઘડિયા (ભરૂચ), રાજપીપળા	સમગ્ર ભારતમાં માત્ર ગુજરાતમાં મળે છે. શૃંગારની વસ્તુઓ માટે.
ફ્લોરસ્પાર	આંબાડુંગર (છોટાઉદેપુર)	એશિયાનું સૌથી મોટું શુદ્ધિકરણ કારખાનું કડીપાણી માં છે.
ચૂનાનો પથ્થર	કચ્છ (સૌથી વધુ જથ્થો)	સિમેન્ટ ઉદ્યોગ માટે (મિલીયોલાઇટ અને પોરબંદર પથ્થર).
આરસપહાણ	અંબાજી (બનાસકાંઠા)	બાંધકામ અને શિલ્પકળા માટે.

---

⚡ ૩. ઊર્જા ખનીજો: પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી વાયુ

ગુજરાતને 'ધ પેટ્રોકેપિટલ સ્ટેટ ઓફ ઇન્ડિયા' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

• પ્રથમ પ્રાપ્તિ: ૧૯૫૮માં આણંદના લૂણેજ ખાતેથી સૌપ્રથમ ખનીજ તેલ મળ્યું.

• સૌથી મોટું ક્ષેત્ર: અંકલેશ્વર (ભરૂચ). અહીંનું તેલ વડોદરાની કોયલી રિફાઇનરીમાં મોકલાય છે.

• બીજું મોટું ક્ષેત્ર: ગાંધાર (ભરૂચ). જે ઢાઢરથી નર્મદા નદી વચ્ચે ફેલાયેલું છે.

• સાગરીય તેલક્ષેત્ર: ૧૯૭૦માં ભરૂચના અલિયા બેટ (નર્મદા નદી) ખાતે શોધાયું.

• પાઇપલાઇન ગેસ: ઘરે-ઘરે પાઇપલાઇન દ્વારા ગેસ પૂરો પાડનાર ગુજરાત દેશનું પ્રથમ રાજ્ય છે (શરૂઆત વડોદરા થી).

---

🧱 ૪. માટીના વિવિધ પ્રકારો

1. ચિનાઈ માટી (China Clay): સાબરકાંઠાનું આરસોડિયા ભારતનું સૌથી મોટું ઉત્પાદન સ્થળ છે.

2. અગ્નિજીત માટી (Fire Clay): સુરેન્દ્રનગરના મૂળી માં સૌથી વધુ મળે છે. તે ૧૫૦૦°C સુધીનું તાપમાન સહન કરી શકે છે.

3. બેન્ટોનાઇટ: કચ્છ અને ભાવનગરમાંથી મળી આવે છે. તેલ શુદ્ધિકરણમાં વપરાય છે.

4. ચિરોડી (Gypsum): પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસ (POP) બનાવવા વપરાય. દેવભૂમિ દ્વારકા અગ્રેસર છે.

---

✨ ૫. વિશિષ્ટ ખનીજો 

• જારોસાઇટ: મંગળ ગ્રહની ભૌગોલિક ઘડિયાળ ગણાતું આ ખનીજ કચ્છ માંથી મળી આવ્યું છે.

• લીલો ડોલોમાઇટ: સમગ્ર ભારતમાં માત્ર ગુજરાતના છોટાઉદેપુર (છુછાપુરા) માં મળે છે, જેને 'પ્રાચીન મરકત મણિ' કહેવાય છે.

• વુલેસ્ટોનાઇટ: ઉત્પાદનમાં ગુજરાત વિશ્વમાં પ્રથમ છે (મુખ્યત્વે બનાસકાંઠામાં મળે છે).

• મીઠું: ભારતના કુલ ઉત્પાદનનું ૭૮% મીઠું ગુજરાત પકવે છે (ખારાઘોડા જાણીતું કેન્દ્ર છે).

---

💡 પરીક્ષા માટે 'ગોલ્ડન ફેક્ટ્સ'

• તાંબુ, સીસું, જસત: બનાસકાંઠાના દાંતા (અંબાજી) માં ત્રિધાતુ ખનીજ મળે છે.

• ગ્રેફાઇટ: પેન્સિલ અને સૂકી બેટરી બનાવવા વપરાય (પંચમહાલ અને વડોદરા મુખ્ય કેન્દ્રો).

• સિલિકા રેતી: કાચ બનાવવા વપરાય છે.

• કોલસાના પ્રકારો: એન્થ્રેસાઇટ (શ્રેષ્ઠ) > બીટ્યુમીન > લિગ્નાઇટ > પીટ (કનિષ્ઠ).

---

સંકલન: Immys Academy

તમારી સફળતા, અમારો સંકલ્પ.