Citizenship of India

ભારતીય નાગરિકત્વને સમજવું: અધિકારો, સંપાદન, નુકસાન

Citizenship of India – Full Gujarati Notes + Concept Tables + MCQ (Hide / Show Answer)

1. ભારતીય નાગરિકત્વ અધિકારો: સમાનતા, વિશેષાધિકારો અને ભાગીદારી

ભારતમાં બે પ્રકારના લોકો છે - નાગરિકો અને વિદેશીઓ.

શ્રેણી	સમજૂતી
નાગરિકો	બધા નાગરિક અને રાજકીય અધિકારોનો ધરાવે છે.
વિદેશીઓ	મૈત્રીપૂર્ણ વિદેશીઓ અથવા દુશ્મન વિદેશીઓ – બધા નાગરિક અને રાજકીય અધિકારો ભોગવી શકતા નથી.

નાગરિકને બંધારણ દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવેલા ચોક્કસ અધિકારો અને વિશેષાધિકારો મેળવે છે અને વિદેશીઓ નથી મેળવતા:

• અનુચ્છેદ 15: ધર્મ, જાતિ, જાતિ, લિંગ અથવા જન્મ સ્થળના આધારે ભેદભાવ સામેનો અધિકાર.
• અનુચ્છેદ 16: જાહેર રોજગારના સંદર્ભમાં તકની સમાનતાનો અધિકાર.
• અનુચ્છેદ 19: વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા, સભા, સંગઠન, હિલચાલ, રહેઠાણ અને વ્યવસાયનો અધિકાર.
• અનુચ્છેદ 29 અને 30: સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક અધિકારો.
• લોકસભા અને રાજ્ય વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં મતદાન કરવાનો અધિકાર.
• સંસદ અને રાજ્ય વિધાનસભાના સભ્યપદ માટે ચૂંટણી લડવાનો અધિકાર.
• રાષ્ટ્રપતિ વગેરે જેવા ચોક્કસ જાહેર હોદ્દા ધરાવવાની લાયકાત (ભારતમાં જન્મથી નાગરિક અને પ્રાકૃતિક નાગરિક બંને રાષ્ટ્રપતિ માટે લાયક છે જ્યારે યુએસએમાં, ફક્ત જન્મથી નાગરિક જ લાયક છે).

2. ભારતીય નાગરિકતા: બંધારણ અને 1955 અધિનિયમ

બંધારણ ભાગ II હેઠળ અનુચ્છેદ 5 થી 11 સુધીની નાગરિકતાનો ઉલ્લેખ કરે છે. જો કે, તેમાં આ સંદર્ભમાં કોઈ કાયમી કે કોઈ વિસ્તૃત જોગવાઈઓ નથી. તે ફક્ત તે વ્યક્તિઓને ઓળખે છે જેઓ તેના પ્રારંભ સમયે (એટલે કે, 26 જાન્યુઆરી, 1950 ના રોજ) ભારતના નાગરિક બન્યા હતા.

તે સંસદને આવી બાબતો અને નાગરિકતા સંબંધિત કોઈપણ અન્ય બાબતો માટે કાયદો ઘડવાની સત્તા આપે છે.

બંધારણની શરૂઆત સમયે નાગરિકતા (કલમ 5 થી 11)

કલમ	વિષય
અનુચ્છેદ 5	પાકિસ્તાનથી ભારતમાં સ્થળાંતર કરનારાઓની નાગરિકતા.
અનુચ્છેદ 7	પાકિસ્તાનમાં સ્થળાંતર કરનારા અને પછી ભારતમાં પાછા આવેલા લોકોની નાગરિકતા.
અનુચ્છેદ 8	ભારતીય મૂળના વ્યક્તિની નાગરિકતા.
અનુચ્છેદ 9	નાગરિકત્વ સમાપ્તિ (કોઈપણ અન્ય દેશની નાગરિકત્વ સ્વૈચ્છિક રીતે સ્વીકારવા પર નાગરિકત્વની આપમેળે સમાપ્તિ).
અનુચ્છેદ 10	નાગરિકત્વના અધિકારોનું ચાલુ રાખવું (જ્યાં સુધી સંસદે કાયદો ન બનાવ્યો હોય).
અનુચ્છેદ 11	સંસદ કાયદા દ્વારા નાગરિકત્વના અધિકારનું નિયમન કરશે; નાગરિકત્વ મેળવવા, સમાપ્ત કરવા અને અન્ય બાબતો અંગે સત્તા.

નાગરિકત્વ અધિનિયમ, 1955: નાગરિકત્વ અધિનિયમ (1955) બંધારણના અમલ પછી નાગરિકત્વ પ્રાપ્ત કરવા અને ગુમાવવા માટેની જોગવાઈ કરે છે.

3. ભારતમાં ભારતીય નાગરિકતા પ્રાપ્તિ: માર્ગદર્શિકા અને માપદંડ

રીત	મુખ્ય માપદંડ / વિગતો
જન્મ દ્વારા	ભારતમાં જન્મેલી વ્યક્તિ: • 26 જાન્યુઆરી, 1950 થી 1 જુલાઈ, 1987 ની વચ્ચે, તેના માતાપિતાની રાષ્ટ્રીયતા ધ્યાનમાં લીધા વિના. • 1 જુલાઈ, 1987 પછી - તેના માતાપિતામાંથી કોઈ એક નાગરિક છે. • 3 ડિસેમ્બર, 2004 થી - ફક્ત ત્યારે જ જો બંને અથવા જેમના માતાપિતામાંથી એક ભારતના નાગરિક હોય અને બીજો તેમના જન્મ સમયે ગેરકાયદેસર પ્રવાસી ન હોય. નોંધ: ભારતમાં પોસ્ટ કરાયેલા વિદેશી રાજદ્વારીઓ અને દુશ્મન વિદેશીઓના બાળકો જન્મથી ભારતીય નાગરિકતા મેળવી શકતા નથી.
વંશ દ્વારા	ભારતની બહાર જન્મેલી વ્યક્તિ: • 26 જાન્યુઆરી, 1950 થી 10 ડિસેમ્બર, 1992 ની વચ્ચે અને પિતા ભારતના નાગરિક હતા. • 10 ડિસેમ્બર, 1992 પછી - તેના માતાપિતામાંથી કોઈ એક નાગરિક છે. • 3 ડિસેમ્બર, 2004 થી - સિવાય કે જન્મ તારીખથી એક વર્ષની અંદર અથવા કેન્દ્ર સરકારની પરવાનગીથી, સમયગાળાની સમાપ્તિ પછી, ભારતીય વાણિજ્ય દૂતાવાસમાં તેનો જન્મ નોંધાયેલ હોય.
નોંધણી દ્વારા	કેન્દ્ર સરકાર, અરજી પર, કોઈપણ વ્યક્તિ (ગેરકાયદેસર સ્થળાંતર ન હોય) ભારતના નાગરિક તરીકે નોંધણી કરાવી શકે છે જો તે ચોક્કસ શરતો પૂર્ણ કરે છે અને વ્યક્તિઓએ ભારતના નાગરિક તરીકે નોંધણી કરાવતા પહેલા વફાદારીના શપથ લેવા પડશે.
નાગરિકીકરણ દ્વારા	કેન્દ્ર સરકાર, અરજી પર, કોઈપણ વ્યક્તિને (ગેરકાયદેસર સ્થળાંતર ન હોય) ને નાગરિકીકરણનું પ્રમાણપત્ર આપી શકે છે જો તે ચોક્કસ લાયકાત ધરાવે છે.
પ્રદેશના સમાવેશ દ્વારા	જો કોઈ વિદેશી પ્રદેશ ભારતનો ભાગ બને છે, તો ભારત સરકાર તે વ્યક્તિઓનો ઉલ્લેખ કરે છે જે પ્રદેશના લોકોમાંથી ભારતના નાગરિક હશે. આવા વ્યક્તિઓ સૂચિત તારીખથી ભારતના નાગરિક બને છે.

4. ભારતીય નાગરિકતાનો અંત: રીતો અને કારણો

રીત	વર્ણન
ત્યાગ દ્વારા	ભારતનો કોઈપણ નાગરિક જે પૂર્ણ ઉંમર અને ક્ષમતા ધરાવતો હોય તે પોતાની ભારતીય નાગરિકતાનો ત્યાગ કરવાની ઘોષણા કરી શકે છે. તે ઘોષણાપત્રની નોંધણી પછી, તે વ્યક્તિ ભારતનો નાગરિક રહેતો નથી. • તે વ્યક્તિનું દરેક સગીર બાળક પણ ભારતીય નાગરિકત્વ ગુમાવે છે. • જો કે, જ્યારે આવું બાળક અઢાર વર્ષની ઉંમર પ્રાપ્ત કરે છે, ત્યારે તે ભારતીય નાગરિકત્વ પાછું મેળવી શકે છે.
સમાપ્તિ દ્વારા	જ્યારે કોઈ ભારતીય નાગરિક સ્વેચ્છાએ (સભાનપણે, જાણી જોઈને અને દબાણ, અનુચિત પ્રભાવ અથવા મજબૂરી વિના) બીજા દેશનું નાગરિકત્વ પ્રાપ્ત કરે છે, ત્યારે તેની ભારતીય નાગરિકતા આપમેળે સમાપ્ત થઈ જાય છે.
વંચિતતા દ્વારા	તે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા ભારતીય નાગરિકત્વની ફરજિયાત સમાપ્તિ છે, જો: 1. છેતરપિંડી દ્વારા નાગરિકત્વ મેળવ્યું હોય; 2. ભારતના બંધારણ પ્રત્યે બેવફાદારી દર્શાવી હોય; 3. યુદ્ધ દરમિયાન દુશ્મન સાથે ગેરકાયદેસર રીતે વેપાર અથવા વાતચીત કરી હોય; 4. નોંધણી અથવા નાગરિકતાકરણ પછી પાંચ વર્ષની અંદર, કોઈપણ દેશમાં બે વર્ષ માટે જેલમાં રહેવું; અને 5. સામાન્ય રીતે સતત સાત વર્ષ સુધી ભારતની બહાર રહેતા.

5. એકલ ભારતીય નાગરિકત્વ: રાજ્યોમાં એકતા અને સમાનતા

જોકે ભારતીય બંધારણ સંઘીય છે અને બેવડી રાજનીતિ (કેન્દ્ર અને રાજ્યો) ની કલ્પના કરે છે, તે ફક્ત એક જ નાગરિકત્વની જોગવાઈ કરે છે, એટલે કે, ભારતીય નાગરિકત્વ ફક્ત સંઘ પ્રત્યે વફાદાર રહે છે.

યુએસએ અને સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડની જેમ કોઈ અલગ રાજ્ય નાગરિકત્વ નથી જ્યાં તેમની પાસે બેવડી નાગરિકત્વની વ્યવસ્થા છે.

ભારતમાં, બધા નાગરિકો ગમે તે રાજ્યમાં જન્મ્યા હોય અથવા રહેતા હોય, સમગ્ર દેશમાં નાગરિકત્વના સમાન રાજકીય અને નાગરિક અધિકારોનો આનંદ માણે છે અને તેમની વચ્ચે કોઈ ભેદભાવ કરવામાં આવતો નથી. જો કે, ભેદભાવની ગેરહાજરીનો આ સામાન્ય નિયમ કેટલાક અપવાદોને આધીન છે.

કેનેડાની જેમ, ભારતના બંધારણે એકલ નાગરિકત્વની વ્યવસ્થા રજૂ કરી છે અને ભારતના લોકોમાં બંધુત્વ અને એકતાની લાગણીને પ્રોત્સાહન આપવા અને એક સંકલિત ભારતીય રાષ્ટ્ર બનાવવા માટે સમાન અધિકારો (થોડા કિસ્સાઓમાં સિવાય) પ્રદાન કર્યા છે.

6. ભારતીય નાગરિકતા સુધારો અધિનિયમ 2019

ગેરકાયદેસર સ્થળાંતર, OCI રદ અને મુક્તિ પરના નિયમો

(a) ગેરકાયદેસર પ્રવાસીની વ્યાખ્યા

આ કાયદો ગેરકાયદેસર પ્રવાસી ભારતીય નાગરિકત્વ મેળવવાથી પ્રતિબંધિત કરે છે. તે ગેરકાયદેસર પ્રવાસી વિદેશી તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે:

• (i) જે માન્ય પાસપોર્ટ અથવા મુસાફરી દસ્તાવેજો વિના ભારતમાં પ્રવેશ કરે છે, અથવા
• (ii) માન્ય સમય કરતાં વધુ સમય રહે છે.

અફઘાનિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ અને પાકિસ્તાનના હિન્દુઓ, શીખો, બૌદ્ધો, જૈનો, પારસીઓ અને ખ્રિસ્તીઓ કે જેઓ 31 ડિસેમ્બર, 2014 ના રોજ અથવા તે પહેલાં ભારતમાં પ્રવેશ્યા હતા તેમને ગેરકાયદેસર પ્રવાસી તરીકે ગણવામાં આવશે નહીં અને આ વ્યક્તિઓના જૂથો માટે, 11 વર્ષની જરૂરિયાત ઘટાડીને પાંચ વર્ષ કરવામાં આવશે.

(b) લાગુ પડતા / ન લાગુ પડતા વિસ્તાર

વિસ્તાર	સ્થિતિ
આસામ, મેઘાલય, મિઝોરમ અને ત્રિપુરાના છઠ્ઠી અનુસૂચિ હેઠળના આદિવાસી વિસ્તાર	ગેરકાયદેસર પ્રવાસી માટે નાગરિકત્વ અંગેની આ જોગવાઈઓ અહીં લાગુ પડશે નહીં.
બંગાળ પૂર્વીય સરહદ નિયમન, 1873 હેઠળ સૂચિત "આંતરિક રેખા" વિસ્તારો – અરુણાચલ પ્રદેશ, મિઝોરમ, મણિપુર અને નાગાલેન્ડ (AMiN)	આ વિસ્તારો પર પણ CAAની આ ખાસ જોગવાઈઓ લાગુ નથી.

(c) OCI ની નોંધણી રદ કરવી

કાયદામાં જોગવાઈ છે કે કેન્દ્ર સરકાર ચોક્કસ કારણોસર OCI ની નોંધણી રદ કરી શકે છે. આમાં શામેલ છે:

• (i) જો OCI એ છેતરપિંડી દ્વારા નોંધણી કરાવી હોય, અથવા
• (ii) જો, નોંધણીના પાંચ વર્ષની અંદર, OCI ને બે વર્ષ કે તેથી વધુ કેદની સજા ફટકારવામાં આવી હોય, અથવા
• (iii) જો તે ભારતની સાર્વભૌમત્વ અને સુરક્ષાના હિતમાં જરૂરી બને, અથવા
• (iv) જો OCI એ કાયદાની જોગવાઈઓ અથવા કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા સૂચિત કોઈપણ અન્ય કાયદાનું ઉલ્લંઘન કર્યું હોય.

OCI કાર્ડધારકને સુનાવણીની તક ન મળે ત્યાં સુધી OCI રદ કરવાના આદેશો પસાર કરવા જોઈએ નહીં.

MCQ Quiz – Indian Citizenship (Part II + Citizenship Act 1955 + CAA 2019)

1. ભારતીય બંધારણમાં નાગરિકતાની જોગવાઈઓ કયા ભાગ અને કયા કલમોમાં આપવામાં આવી છે?

A) ભાગ I, અનુચ્છેદ 1–4
B) ભાગ II, અનુચ્છેદ 5–11
C) ભાગ III, અનુચ્છેદ 12–35
D) ભાગ IV, અનુચ્છેદ 36–51

✔ Correct: B) ભાગ II, કલમ 5–11

2. નાગરિકત્વ પ્રાપ્ત કરવા અને ગુમાવવા માટેનો મુખ્ય કાયદો કયો છે?

A) ભારતીય નાગરિકતા અધિનિયમ, 1947
B) નાગરિકત્વ અધિનિયમ, 1950
C) નાગરિકત્વ અધિનિયમ, 1955
D) નાગરિકત્વ સુધારો અધિનિયમ, 2019

✔ Correct: C) નાગરિકત્વ અધિનિયમ, 1955

3. નીચેના પૈકી કયો અધિકાર ફક્ત નાગરિકો માટે જ છે, વિદેશીઓ માટે નથી?

A) જીવનનો અધિકાર (કલમ 21)
B) ધર્મની સ્વતંત્રતા (કલમ 25)
C) વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા (કલમ 19)
D) મનમાની ધરપકડ સામે સુરક્ષા (કલમ 22)

✔ Correct: C) વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા (કલમ 19)

4. કયા અનુચ્છેદ હેઠળ સંસદને નાગરિકત્વ અંગે કાયદો ઘડવાની સત્તા આપવામાં આવી છે?

A) કલમ 9
B) કલમ 10
C) કલમ 11
D) કલમ 12

✔ Correct: C) કલમ 11

5. કઈ પદ્ધતિ હેઠળ ભારતીય નાગરિક સ્વૈચ્છાએ બીજા દેશનું નાગરિકત્વ મેળવતાં તેની ભારતીય નાગરિકતા આપમેળે સમાપ્ત થઈ જાય છે?

A) ત્યાગ દ્વારા
B) સમાપ્તિ દ્વારા
C) વંચિતતા દ્વારા
D) નોંધણી દ્વારા

✔ Correct: B) સમાપ્તિ દ્વારા

6. નીચેના પૈકી કઈ વાત “એકલ ભારતીય નાગરિકત્વ” વિશે સાચી છે?

A) દરેક રાજ્યનું પોતાનું અલગ રાજ્ય નાગરિકત્વ છે
B) કેન્દ્ર તથા રાજ્ય બંને માટે જુદા નાગરિકત્વ છે
C) સમગ્ર ભારત માટે માત્ર એક જ નાગરિકત્વ છે
D) ફક્ત કેન્દ્ર રાજ્યો માટે, સંઘ પ્રદેશો માટે નથી

✔ Correct: C) સમગ્ર ભારત માટે માત્ર એક જ નાગરિકત્વ છે

7. નાગરિકતા સુધારો અધિનિયમ, 2019 ખાસ કરીને કયા ત્રણ દેશોના કેટલાક ધાર્મિક સમુદાયો માટે છે?

A) અફઘાનિસ્તાન, શ્રીલંકા, મ્યાનમાર
B) અફઘાનિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ, પાકિસ્તાન
C) બાંગ્લાદેશ, નેપાળ, ભુટાન
D) પાકિસ્તાન, મ્યાનમાર, થાઈલેન્ડ

✔ Correct: B) અફઘાનિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ, પાકિસ્તાન

8. OCI ની નોંધણી રદ કરતી વખતે નીચેના પૈકી કઈ શરત જરૂરી છે?

A) કોઇ પણ કારણ વિના, કેન્દ્ર સરકાર ક્યારે પણ રદ કરી શકે
B) OCI કાર્ડધારકને સુનાવણીની તક આપવી પડે
C) ફક્ત બે વર્ષથી વધુ સજા થાય ત્યારે જ
D) ફક્ત કોર્ટના આદેશથી જ

✔ Correct: B) OCI કાર્ડધારકને સુનાવણીની તક આપવી પડે

9. નીચેના પૈકી કઈ રીત નાગરિકત્વ મેળવવાની રીત નથી?

A) જન્મ દ્વારા
B) નોંધણી દ્વારા
C) નાગરિકીકરણ દ્વારા
D) દંડ દ્વારા

✔ Correct: D) દંડ દ્વારા

10. કઈ પદ્ધતિ હેઠળ કેન્દ્ર સરકાર છેતરપિંડી અથવા બેવફાદારી જેવા કારણોથી નાગરિકત્વ રદ કરી શકે છે?

A) ત્યાગ દ્વારા
B) સમાપ્તિ દ્વારા
C) વંચિતતા દ્વારા
D) નોંધણી દ્વારા

✔ Correct: C) વંચિતતા દ્વારા