Union & Its Territory

ભારતના સંઘ પ્રદેશોને સમજવું: શાસન અને વહીવટ

Union & Its Territory – Articles 1 to 4, UT Administration (Gujarati Full Notes + MCQ)

1. અનુચ્છેદ 1 થી 4 – સંઘ અને તેનો પ્રદેશ

અનુચ્છેદ 1 થી 4, ભાગ 1 - સંઘ અને તેના પ્રદેશની માહિતી આપે છે. – અનુ.1 અનુસાર – ઇન્‍ડિયા, એટલે કે, ભારત 'રાજ્યોનો બનેલો સંઘ' (‘Union of States’) છે.

• અનુસૂચિ - 1: રાજ્યોના નામ અને તેમના પ્રાદેશિક અધિકારક્ષેત્ર.
• ભારતનો પ્રદેશ - ત્રણ શ્રેણીઓ - રાજ્યો + કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો + અર્જિત પ્રદેશો

રાજ્યોના પ્રદેશો (2025) – 28 રાજ્ય + 8 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો

• આંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓ (1956)
• ચંદીગઢ (1966)
• દાદરા અને નગર હવેલી (1961) અને દમણ અને દીવ (1962)
• રાષ્ટ્રીય રાજધાની પ્રદેશ દિલ્હી (1962)
• જમ્મુ અને કાશ્મીર (2019)
• લક્ષદ્વીપ (1956)
• લદ્દાખ (2019)
• પુડુચેરી (1962)

2. રાજ્યો, કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો અને અર્જિત પ્રદેશો

(a) મૂળ વ્યાખ્યાઓ

• કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ - કેન્દ્ર સરકારનું સીધું નિયંત્રણ અને વહીવટ, જેને Union Territory પણ કહેવામાં આવે છે.
• રાજ્યો - રાજ્યો સંઘીય પ્રણાલીના સભ્યો છે અને કેન્દ્ર સાથે સત્તાનું વિતરણ કરે છે.
• કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો - સીધા કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા સંચાલિત.
• અર્જિત પ્રદેશો - સીધા કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા સંચાલિત.

(b) ભૂતપૂર્વ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો (હાલના રાજ્યો)

ભૂતપૂર્વ UT	હાલની સ્થિતિ
હિમાચલ પ્રદેશ	હાલમાં રાજ્ય
મણિપુર	હાલમાં રાજ્ય
ત્રિપુરા	હાલમાં રાજ્ય
મિઝોરમ	હાલમાં રાજ્ય
અરુણાચલ પ્રદેશ	હાલમાં રાજ્ય
ગોવા	હાલમાં રાજ્ય

3. ભારતની અવિભાજ્ય એકતા: સંઘ અને રાષ્ટ્રીય પ્રદેશ

• ભારતીય સંઘ અમેરિકન ફેડરેશન જેવા રાજ્યો વચ્ચેના કરારનું પરિણામ નથી.
• રાજ્યોને સંઘમાંથી અલગ થવાનો કોઈ અધિકાર નથી.

પરિભાષા	સમજૂતી
ભારતનો પ્રદેશ	‘ભારત સંઘ’ કરતાં વ્યાપક અભિવ્યક્તિ કારણ કે તેમાં ફક્ત રાજ્યો જ નહીં પરંતુ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો અને ભવિષ્યમાં ભારત સરકાર દ્વારા હસ્તગત કરી શકાય તેવા પ્રદેશોનો પણ સમાવેશ થાય છે.
ભારતનો સંઘ	ભારતના પ્રદેશની તુલનામાં સંકુચિત છે કારણ કે તેમાં ફક્ત રાજ્યોનો સમાવેશ થાય છે.

4. જમ્મુ અને કાશ્મીર પુનર્ગઠન 2019

2019 સુધી, ભૂતપૂર્વ જમ્મુ અને કાશ્મીર રાજ્યનું પોતાનું બંધારણ હતું અને આમ ભારતીય બંધારણની કલમ 370 હેઠળ તેને વિશેષ દરજ્જો મળ્યો હતો.

• 2019 માં, "બંધારણ (જમ્મુ અને કાશ્મીર પર અરજી) આદેશ, 2019" તરીકે ઓળખાતા રાષ્ટ્રપતિના આદેશ દ્વારા આ વિશેષ દરજ્જો નાબૂદ કરવામાં આવ્યો હતો.
• જમ્મુ અને કાશ્મીર પુનર્ગઠન અધિનિયમ, 2019 એ ભૂતપૂર્વ જમ્મુ અને કાશ્મીર રાજ્યને બે અલગ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં વિભાજિત કર્યું -

કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ	વિશેષ વિગતો
જમ્મુ અને કાશ્મીર કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ (વિધાનસભા સાથે)	કારગિલ અને લેહ જિલ્લાઓ સિવાય ભૂતપૂર્વ જમ્મુ અને કાશ્મીર રાજ્યના તમામ જિલ્લાઓનો સમાવેશ કરે છે.
લદ્દાખ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ (વિધાનસભા વિના)	કારગિલ અને લેહ જિલ્લાઓ.

100મો બંધારણીય સુધારો અધિનિયમ (2015)

ભારત અને બાંગ્લાદેશ સરકારો વચ્ચે થયેલા કરાર અને તેના પ્રોટોકોલ અનુસાર ભારત દ્વારા અમુક પ્રદેશો હસ્તગત કરવા અને અમુક અન્ય પ્રદેશોના બાંગ્લાદેશને ટ્રાન્સફર કરવા માટે ઘડવામાં આવ્યો હતો.

5. સંઘ પ્રદેશો વહીવટ: ભૂમિકાઓ, કાયદાઓ અને શાસન

ભાગ VIII માં કલમ 239 - 241

• રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા તેમના દ્વારા નિયુક્ત વહીવટકર્તા દ્વારા કાર્ય કરીને સંચાલિત.
• પ્રશાસક રાષ્ટ્રપતિનો એજન્ટ છે, રાજ્યના વડા નથી.

UT	હોદ્દો / વહીવટકર્તા
દિલ્લી, પુડુચેરી, આંદામાન અને નિકોબાર, જમ્મુ અને કાશ્મીર, લદ્દાખ	લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર
ચંદીગઢ, દાદરા નાગર હવેલી અને દમણ અને દીવ, લક્ષદ્વીપ	પ્રશાસક (Administrator)

UTs with Legislature

• પુડુચેરી, દિલ્હી, જમ્મુ અને કાશ્મીર - મુખ્યમંત્રીના નેતૃત્વ હેઠળ વિધાનસભા અને મંત્રી પરિષદ.

UT	વિધાનસભાની કાનૂની સત્તા
દિલ્હી	રાજ્ય વિધાનસભા રાજ્ય સૂચિ (જાહેર વ્યવસ્થા, પોલીસ અને જમીન સિવાય) અને સહવર્તી સૂચિ પર કાયદા બનાવી શકે છે.
જમ્મુ અને કાશ્મીર	રાજ્ય યાદીમાંના કોઈપણ વિષય (જાહેર વ્યવસ્થા અને પોલીસ સિવાય) અને સમવર્તી યાદી પરના કોઈપણ વિષય પર કાયદા બનાવી શકે છે.
પુડુચેરી	રાજ્ય યાદી અને સમવર્તી યાદી પરના કોઈપણ વિષય પર કાયદો બનાવી શકે છે.

નોંધ: સંપાદિત પ્રદેશોના વહીવટ માટે બંધારણમાં કોઈ અલગ જોગવાઈઓ નથી.

6. સંસદની સત્તા અને અન્ય જોગવાઈઓ

• સંસદ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો માટે ત્રણ યાદીઓ (રાજ્ય યાદી સહિત) ના કોઈપણ વિષય પર કાયદા બનાવી શકે છે.
• રાષ્ટ્રપતિ આંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓ, લક્ષદ્વીપ, દાદરા અને નગર હવેલી અને દમણ અને દીવની શાંતિ, પ્રગતિ અને સારા શાસન માટે નિયમો બનાવી શકે છે.
• રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા બનાવેલા નિયમનનો અમલ સંસદના અધિનિયમ જેટલો જ બળ અને અસર ધરાવે છે.
• સંસદ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ માટે ઉચ્ચ અદાલતની સ્થાપના કરી શકે છે.
• 7મો બંધારણીય સુધારો અધિનિયમ 1956 - સામાન્ય હિતના મુદ્દાઓ પર સલાહ આપવા માટે ભારતમાં ઝોનલ કાઉન્સિલની રચના તરફ દોરી ગયો.

7. દિલ્હી શાસન: શક્તિ ગતિશીલતા અને રાષ્ટ્રપતિ હસ્તક્ષેપ

• 1991નો 69મો બંધારણીય સુધારો અધિનિયમ - દિલ્હીના રાષ્ટ્રીય રાજધાની પ્રદેશ તરીકે પુનઃનિર્માણ.
• વિધાનસભાની શક્તિ લોકો દ્વારા સીધા ચૂંટાયેલા 70 સભ્યો પર નિર્ધારિત - મંત્રી પરિષદ 10% પર નિર્ધારિત.
• ભારતના ચૂંટણી પંચ દ્વારા ચૂંટણીઓનું આયોજન.
• ઉપરાજ્યપાલ અને મુખ્યમંત્રીના મતભેદના કિસ્સામાં, ઉપરાજ્યપાલ આ બાબતને રાષ્ટ્રપતિને સોંપે છે.
• જ્યારે એવી પરિસ્થિતિ ઊભી થાય છે કે જેમાં પ્રદેશનો વહીવટ ઉપરોક્ત જોગવાઈ અનુસાર ચલાવી શકાતો નથી, ત્યારે રાષ્ટ્રપતિ તેમની (ઉપરોક્ત જોગવાઈઓ) સ્થગિત કરી શકે છે અને પ્રદેશના વહીવટ માટે જરૂરી આકસ્મિક અથવા પરિણામી જોગવાઈઓ કરી શકે છે - કલમ 356 જેવું લાગે છે.
• રાજ્યપાલને વટહુકમ બહાર પાડવાની સત્તા આપવામાં આવી છે - વિધાનસભા દ્વારા આગળ આવનારા વિધાનસભા સત્રના છ અઠવાડિયાની અંદર મંજૂર કરવામાં આવે છે.
• ઉપરાજ્યપાલ અને તેમના મંત્રીઓ વચ્ચે મતભેદના કિસ્સામાં, ઉપરાજ્યપાલ આ બાબતને નિર્ણય માટે રાષ્ટ્રપતિને મોકલવાના છે અને તે મુજબ કાર્ય કરવાના છે.

8. ભારતમાં રાજ્યો અને કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશોની સરખામણી

ભારત (કાર્યભારની ફાળવણી) નિયમો 1961 - ગૃહ મંત્રાલય કાયદા, નાણાં અને બજેટ સંબંધિત કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના તમામ બાબતો માટે નોડલ મંત્રાલય છે.

વિધાનસભા વિનાના તમામ 5 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો (અંદમાન અને નિકોબાર ટાપુઓ, ચંદીગઢ, દમણ અને દીવ તથા દાદરા અને નગર હવેલી, લક્ષદ્વીપ અને લદ્દાખ) - ગૃહ પ્રધાન સલાહકાર સમિતિ (HMAC) / વહીવટી સલાહકાર સમિતિ (AAC) નું મંચ ધરાવે છે.

• HMAC – કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી દ્વારા અધ્યક્ષતામાં.
• AAC – અધ્યક્ષ: સંબંધિત કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશના વહીવટકર્તા.

રાજ્યો	કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો
કેન્દ્ર સાથે સંબંધ સંઘીય	સંબંધ એકાત્મક
કેન્દ્ર સાથે સત્તાનું વિતરણ	તેઓ કેન્દ્રના સીધા નિયંત્રણ અને વહીવટ હેઠળ છે
સ્વાયત્તતા ધરાવે છે	તેમની પાસે સ્વાયત્તતા નથી
તેમના વહીવટી માળખામાં એકરૂપતા, કાર્યકારી વડા રાજ્યપાલ છે	વહીવટી ગોઠવણીમાં કોઈ એકરૂપતા નથી
રાજ્યપાલ બંધારણીય રાજ્યના વડા છે	કારોબારી વડાને વિવિધ હોદ્દાઓથી ઓળખવામાં આવે છે: પ્રશાસક, લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર, મુખ્ય કમિશનર
રાજ્યપાલ બંધારણીય રાજ્યના વડા છે	વહીવટકર્તા રાષ્ટ્રપતિના એજન્ટ છે
સંસદ રાજ્યોના સંબંધમાં રાજ્ય સૂચિના વિષયો પર કાયદા બનાવી શકતું નથી સિવાય કે અસાધારણ પરિસ્થિતિઓમાં	સંસદ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના સંબંધમાં રાજ્ય સૂચિમાં ત્રણ સૂચિના કોઈપણ વિષય પર કાયદા બનાવી શકે છે

MCQ Quiz – Union & Its Territory / UTs

1. બંધારણના કયા ભાગ અને અનુચ્છેદો 'સંઘ અને તેનો પ્રદેશ' અંગે વાત કરે છે?

A) ભાગ II, અનુ. 5–11
B) ભાગ I, અનુ. 1–4
C) ભાગ III, અનુ. 12–35
D) ભાગ VIII, અનુ. 239–241

✔ Correct: B) ભાગ I, અનુ. 1–4

2. 'India, that is Bharat, shall be a Union of States' શબ્દ કયા અનુચ્છેદમાં છે?

A) અનુ. 2
B) અનુ. 3
C) અનુ. 1
D) અનુ. 4

✔ Correct: C) અનુ. 1

3. નીચેના પૈકી કયું ભારતના 'પ્રદેશ' માં આવે છે પરંતુ 'Union of States' માં નહીં?

A) ફક્ત રાજ્ય
B) ફક્ત કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો
C) રાજ્યો + કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો + અર્જિત પ્રદેશો
D) ફક્ત અર્જિત પ્રદેશો

✔ Correct: C) રાજ્યો + કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો + અર્જિત પ્રદેશો

4. જમ્મુ અને કાશ્મીરનું પુનર્ગઠન કયા અધિનિયમ દ્વારા થયું?

A) જમ્મુ અને કાશ્મીર સ્ટેટ રીઓર્ગેનાઈઝેશન એક્ટ, 2014
B) જમ્મુ અને કાશ્મીર પુનર્ગઠન અધિનિયમ, 2019
C) જમ્મુ અને કાશ્મીર ઇન્ટેગ્રેશન એક્ટ, 1950
D) 7મો બંધારણીય સુધારો અધિનિયમ, 1956

✔ Correct: B) જમ્મુ અને કાશ્મીર પુનર્ગઠન અધિનિયમ, 2019

5. નીચેના પૈકી કયા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ પાસે વિધાનસભા નથી?

A) દિલ્હી
B) પુડુચેરી
C) જમ્મુ અને કાશ્મીર
D) લદ્દાખ

✔ Correct: D) લદ્દાખ

6. સંઘ પ્રદેશોના વહીવટ માટે કલમ 239–241 કયા ભાગમાં આવે છે?

A) ભાગ V
B) ભાગ VI
C) ભાગ VIII
D) ભાગ IX-A

✔ Correct: C) ભાગ VIII

7. નીચેના પૈકી કયું જોડી બંધબેસતું નથી?

A) દિલ્હી – લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર
B) લક્ષદ્વીપ – પ્રશાસક
C) પુડુચેરી – લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર
D) આંદામાન અને નિકોબાર – મુખ્ય કમિશનર

✔ Correct: D) આંદામાન અને નિકોબાર – મુખ્ય કમિશનર (અહીં લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર છે)

8. 69મો બંધારણીય સુધારો અધિનિયમ (1991) ખાસ ક્યા વિષય સાથે જોડાયેલો છે?

A) જમ્મુ અને કાશ્મીર પુનર્ગઠન
B) દિલ્હીને રાષ્ટ્રીય રાજધાની પ્રદેશ તરીકે પુનઃનિર્માણ
C) ઝોનલ કાઉન્સિલોની રચના
D) ભારત-બાંગ્લાદેશ સીમા કરાર

✔ Correct: B) દિલ્હીને રાષ્ટ્રીય રાજધાની પ્રદેશ તરીકે પુનઃનિર્માણ