India's REPM scheme for high-value magnets

🧲

ઉચ્ચ મૂલ્યના ચુંબકો માટે ભારતની REPM યોજના

• નવી યોજના: સરકારે ઉચ્ચ મૂલ્ય ધરાવતા ચુંબકો માટે 'સિન્ટર્ડ રેર અર્થ પરમેનન્ટ મેગ્નેટ' (REPM) ના ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે એક નવી યોજના મંજૂર કરી છે. • બજેટ: આ યોજનાના અમલીકરણ માટે ₹7,000 કરોડથી વધુની રકમ મંજૂર કરવામાં આવી છે. • ઉદ્દેશ્ય: ભારતનું પ્રથમ સંકલિત ઘરેલુ ઉત્પાદન ઈકોસિસ્ટમ (Integrated Manufacturing Ecosystem) સ્થાપવું. • ક્ષમતા: આખી વેલ્યુ ચેઈનમાં પ્રતિ વર્ષ 6,000 મેટ્રિક ટન ઉત્પાદન ક્ષમતા ઊભી કરવામાં આવશે. આ પ્રક્રિયા રેર-અર્થ ઓક્સાઈડથી શરૂ થઈને તૈયાર ચુંબક બનાવવા સુધીની હશે. • સંસાધનો: ભારતના અનેક તટીય (Coastal) અને આંતરિયાળ વિસ્તારોમાં 'રેર અર્થ' ખનીજોનો વિશાળ ભંડાર છે. • રાજ્યો: આ ખનીજો આંધ્રપ્રદેશ, ઓડિશા, તમિલનાડુ, કેરળ, પશ્ચિમ બંગાળ, ઝારખંડ, મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાતમાં સમુદ્ર કાંઠાની રેતી (Beach Sand), લાલ રેતી અને કાંપવાળી જમીનમાં જોવા મળે છે. • ચીન પર નિર્ભરતા: આ પહેલનો મુખ્ય હેતુ આયાત પરની, અને ખાસ કરીને ચીન પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો છે. • આંતરરાષ્ટ્રીય કરાર: ખાણ મંત્રાલયે ખનીજ સમૃદ્ધ દેશો જેવા કે ઓસ્ટ્રેલિયા, આર્જેન્ટિના અને ઝામ્બિયા સાથે દ્વિપક્ષીય કરાર કર્યા છે. • લાભાર્થી ક્ષેત્રો: આ યોજના ઈલેક્ટ્રિક વાહનો (EV), પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા (વિન્ડ ટર્બાઈન), ઈલેક્ટ્રોનિક્સ, એરોસ્પેસ અને સંરક્ષણ (Defense) જેવા વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્રોની સપ્લાય ચેઈનને મજબૂત કરશે. • દૂરંદેશી: આ પહેલ 2047 સુધીમાં 'વિકસિત ભારત' અને 'આત્મનિર્ભર ભારત'ના લક્ષ્યને વેગ આપશે.

GPSC પરીક્ષા માટે વિશેષ – Rare Earth Elements (REE)

• વ્યાખ્યા: આવર્ત કોષ્ટક (Periodic Table) માં લેન્થેનાઈડ્સ જૂથના 15 તત્વો + સ્કેન્ડિયમ અને યિટ્રીયમ = કુલ 17 તત્વોને 'રેર અર્થ એલિમેન્ટ્સ' કહેવાય છે. • 'રેર' કેમ?: વાસ્તવમાં તે પૃથ્વી પર દુર્લભ નથી, પરંતુ તે શુદ્ધ સ્વરૂપે મળવા મુશ્કેલ છે અને તેનું નિષ્કર્ષણ (Extraction) ખર્ચાળ અને જટિલ છે. • ઉપયોગ: – Neodymium (Nd): સૌથી શક્તિશાળી કાયમી ચુંબક બનાવવા માટે. – સ્માર્ટફોન, મિસાઈલ ગાઈડન્સ સિસ્ટમ, LED સ્ક્રીન વગેરેમાં ઉપયોગ.

સંસ્થાકીય માળખું – KABIL અને IREL

• KABIL (Khanij Bidesh India Ltd): – વિદેશમાં મહત્વપૂર્ણ ખનીજોની ખાણો હસ્તગત કરવા માટેની સરકારી કંપની. – આંતરરાષ્ટ્રીય ખનીજ કરારો KABIL દ્વારા કરવામાં આવે છે. • IREL (India) Limited: – પહેલાનું નામ Indian Rare Earths Limited. – રેર અર્થ ખનીજોની નોડલ એજન્સી. – અણુ ઊર્જા વિભાગ (DAE) હેઠળ કાર્યરત.

ગુજરાત સંદર્ભ (Gujarat Specific Geography)

• અંબાડુંગર (છોટા ઉદેપુર): કાર્બોનેટાઈટ ખડકો – રેર અર્થ તત્વોનો મુખ્ય સ્રોત. • દરિયાકાંઠાની રેતી: સૌરાષ્ટ્ર અને દક્ષિણ ગુજરાતમાં મોનાઝાઈટ રેતી, જેમાંથી રેર અર્થ તત્વો અને થોરિયમ મળે છે.

વ્યૂહાત્મક મહત્વ (Geopolitics)

• ચાઈના ફેક્ટર: વિશ્વના 80%–90% રેર અર્થ મેગ્નેટ પ્રોસેસિંગ ચીનમાં થાય છે. • જો ચીન નિકાસ રોકે, તો EV અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉદ્યોગ ઠપ થઈ શકે છે. • ભારતે 'ચાઈના પ્લસ વન' સ્ટ્રેટેજી અંતર્ગત ₹7,000 કરોડની યોજના શરૂ કરી છે.

Critical Minerals List

• ભારત સરકારે તાજેતરમાં 30 મહત્વપૂર્ણ ખનીજોની યાદી જાહેર કરી છે. • તેમાં રેર અર્થ, લિથિયમ, કોબાલ્ટ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. • આ ખનીજો આર્થિક વિકાસ અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે અનિવાર્ય છે.