Gujarat Geography : Animal Husbandry and Dairy Industry
🐄 ગુજરાતની ભૂગોળ: પશુપાલન અને ડેરી ઉદ્યોગ
ગુજરાત એ ભારતના પશુપાલન અને સહકારી ડેરી ક્ષેત્રનું હૃદય ગણાય છે. શ્વેત ક્રાંતિની જન્મભૂમિ એવા ગુજરાતના પશુપાલન ઉદ્યોગ વિશેની સંપૂર્ણ માહિતી GPSC, PSI અને અન્ય સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે અત્યંત ઉપયોગી છે.
📊 ૧. પશુધન ગણતરી અને આંકડાકીય વિગતો
ભારતમાં પશુપાલન ક્ષેત્રે ગુજરાતનું સ્થાન અગ્રેસર છે. નીચેના આંકડાઓ પરીક્ષાની દ્રષ્ટિએ સીધા પૂછાઈ શકે છે:
પ્રથમ ગણતરી: ભારતમાં પશુગણતરીની શરૂઆત ૧૯૧૯-૨૦ માં થઈ હતી.
ગણતરીનો સમયગાળો: દર ૫ વર્ષે પશુગણતરી કરવામાં આવે છે.
સંચાલન: કેન્દ્રીય મત્સ્યપાલન, પશુપાલન અને ડેરી મંત્રાલય દ્વારા.
સ્થાન: ભારતભરમાં ગુજરાત પશુધનની સંખ્યામાં ૧૦મા ક્રમે છે.
દૂધ ઉત્પાદન: દેશમાં ગુજરાત ૪થા ક્રમે છે (નોંધ: ઉત્તર પ્રદેશ અને રાજસ્થાન પ્રથમ હરોળમાં છે).
હિસ્સો: દેશના કુલ પશુધનનું ૫.૨% પશુધન ગુજરાતમાં છે.
📍 જિલ્લાવાર મહત્વની વિગતો:
| વિગત | જિલ્લો |
| સૌથી વધુ પશુધન / ભેંસ / દૂધાળા પશુ | બનાસકાંઠા |
| સૌથી વધુ ગાય | રાજકોટ |
| સૌથી વધુ ઘેટાં-બકરા | કચ્છ |
| સૌથી ઓછું પશુધન | ડાંગ અને નર્મદા |
🐂 ૨. પશુઓની મુખ્ય ઓલાદો (Breeds of Gujarat)
ગુજરાતની પશુ સંપત્તિ તેની વિવિધતા માટે જાણીતી છે. અહીંની કેટલીક ઓલાદો તો વૈશ્વિક સ્તરે પ્રસિદ્ધ છે.
| પશુ | મુખ્ય ઓલાદો | વિશિષ્ટતા |
| ગાય | ગીર, કાંકરેજી, ડાંગી, થરપારકર, ડગરી | ગીર: સૌથી વધુ દૂધ (બ્રાઝિલનું રાષ્ટ્રીય પશુ). કાંકરેજી: 'સવાઈ ચાલ' માટે જાણીતી (વઢિયાર પ્રદેશ). |
| ભેંસ | જાફરાબાદી, મહેસાણી, સુરતી, વઢિયારી, બન્ની | જાફરાબાદી: સૌથી વધુ ફેટ (ચરબી). બન્ની: કચ્છની ખાસ ઓલાદ, જે રાત્રે ચરવા જાય છે. |
| ઘેટાં | મારવાડી, પાટણવાડી | પાટણવાડી: ઉચ્ચ પ્રકારનું ઊન. મારવાડી: ગાલીચાના ઊન માટે પ્રખ્યાત. |
| બકરી | સુરતી, ઝાલાવાડી | સુરતી: સૌથી વધુ દૂધ આપતી બકરી. |
| ઘોડા | કાઠિયાવાડી, મારવાડી, કચ્છી સિંધી | કાઠિયાવાડી: વફાદારી અને ખમીર માટે જાણીતા (સૌરાષ્ટ્ર). |
| ઊંટ | કચ્છી, ખારાઈ | ખારાઈ: અરબી સમુદ્રના પાણીમાં તરી શકતા વિશિષ્ટ ઊંટ. |
🥛 ૩. ડેરી ઉદ્યોગ અને સહકારી પ્રવૃત્તિ (Co-operative Sector)
ગુજરાતનું 'આણંદ મોડેલ' આજે વિશ્વભરમાં સહકારી પ્રવૃત્તિનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
શ્વેત ક્રાંતિ (Operation Flood): ૧૯૭૦માં શરૂ થઈ. તેના પ્રણેતા ડો. વર્ગીસ કુરિયન હતા.
સૌપ્રથમ દૂધ મંડળી: ૧૯૩૯માં ચોર્યાસી (સુરત) ખાતે સ્થપાઈ હતી.
AMUL: આણંદ મિલ્ક યુનિયન લિમિટેડ (સ્થાપક: ત્રિભુવનદાસ પટેલ).
GCMMF: અમુલ અને સાગર જેવી બ્રાન્ડનું માર્કેટિંગ કરતી માતૃ સંસ્થા.
NDDB: નેશનલ ડેરી ડેવલપમેન્ટ બોર્ડ (સ્થાપના: આણંદ, ૧૯૬૫).
🏭 ૪. ગુજરાતની મુખ્ય ડેરીઓ અને તેમના મથકો
પરીક્ષામાં ઘણીવાર ડેરી અને તેના જિલ્લાના જોડકાં પૂછાતા હોય છે:
| ડેરીનું નામ | મુખ્ય મથક (જિલ્લો) |
| અમુલ (Amul) | આણંદ |
| દૂધસાગર | મહેસાણા |
| બનાસ | પાલનપુર (બનાસકાંઠા) |
| સાબર | હિંમતનગર (સાબરકાંઠા) |
| સુમુલ (Sumul) | સુરત |
| મધુર | ગાંધીનગર |
| પંચામૃત | ગોધરા (પંચમહાલ) |
| વસુધારા | ચીખલી (નવસારી) |
| સરહદ / માધાપર | અંજાર / ભુજ (કચ્છી) |
| સર્વોત્તમ | શિહોર (ભાવનગર) |
| ગોપાલ | રાજકોટ |
✨ ૫. નવીનતમ વેલ્યુ એડિશન
તમારી તૈયારીને ધાર આપવા માટે આ લેટેસ્ટ ફેક્ટ્સ જરૂર યાદ રાખો:
રાજ્ય માછલી: ગુજરાતે તાજેતરમાં 'ઘોલ માછલી' (Ghol Fish) ને પોતાની રાજ્ય માછલી જાહેર કરી છે.
ગીર ગાય અભયારણ્ય: ગુજરાતનું પ્રથમ ગીર ગાય અભયારણ્ય પોરબંદરના ધરમપુર ખાતે સ્થાપવામાં આવશે.
ગૌ-કૃષિ યુનિવર્સિટી: ૨૦૨૩માં રાજકોટ ખાતે દેશની પ્રથમ ગૌ-કૃષિ યુનિવર્સિટીનો પ્રારંભ થયો.
ઊંટડીના દૂધનું પ્લાન્ટ: દેશનું પ્રથમ અત્યાધુનિક ઊંટડીના દૂધનું પ્રોસેસિંગ કેન્દ્ર અંજાર (કચ્છ) માં આવેલું છે.
ખારાઈ ઊંટ: આ ઊંટ પર્યાવરણ માટે મહત્વના છે કારણ કે તે મેન્ગ્રોવ્સ (ચેર) ખાઈને જીવે છે અને તરી શકે છે.
💡 પરીક્ષા માટે ક્વિક ટિપ્સ:
મેન્સ (Mains) માટે: ડેરી ઉદ્યોગમાં સહકારી માળખાના ફાયદા અને 'આણંદ મોડેલ'ની સફળતાના કારણો તૈયાર કરવા.
પ્રિલિમ્સ (Prelims) માટે: 'ઓપરેશન ફ્લડ'ના વિવિધ તબક્કાઓ અને પશુઓની ઓલાદોના ભૌગોલિક વિસ્તારો (દા.ત. વઢિયાર, બન્ની) ખાસ યાદ રાખવા.
સંકલન: Immys Academy
0 Comment
Post a Comment