CLASS 6 GEOGRAPHY | CHAPTER 2 | Latitudes and Longitudes In Gujarati

IMMY'S ACADEMY • NCERT GEOGRAPHY

ધોરણ 6 ભૂગોળ — પ્રકરણ 2

ગ્લોબ: અક્ષાંશ અને રેખાંશ

Globe: Latitudes and Longitudes

પૃથ્વી પર સ્થાન શોધવું, તાપમાન કટિબંધો સમજવા અને સમયની ગણતરી શીખવા માટેની સંપૂર્ણ અભ્યાસ માર્ગદર્શિકા.

CHAPTER OVERVIEW

📘 આ પ્રકરણમાં શું શીખીશું?

ગ્લોબ અક્ષાંશ રેખાંશ તાપમાન કટિબંધો સમયની ગણતરી IST ગ્રીડ પદ્ધતિ

પરીક્ષાલક્ષી નોંધ: અક્ષાંશ અને રેખાંશના અંશ, મુખ્ય રેખાઓ, ભારતીય પ્રમાણસમય અને સમયગણતરીના દાખલા ખાસ યાદ રાખવા.

🧭 વિષયસૂચિ

1. ગ્લોબ એટલે શું? 2. અક્ષાંશ અને અક્ષાંશવૃત્તો 3. પૃથ્વીના તાપમાન કટિબંધો 4. રેખાંશ અને મુખ્ય મધ્યાહ્ન રેખા 5. રેખાંશ અને સમયની ગણતરી 6. ભારતીય પ્રમાણસમય (IST) 7. ગ્રીડ પદ્ધતિ 8. ઝડપી પુનરાવર્તન 9. સ્વમૂલ્યાંકન MCQ

01 • THE GLOBE

🌐 1. ગ્લોબ એટલે શું? (What is a Globe?)

ગ્લોબ એ પૃથ્વીનું નાનું ત્રિપરિમાણીય નમૂનું (Model) છે. તે પૃથ્વીના આકાર અને ખંડો, મહાસાગરો તથા દેશોની સાપેક્ષ સ્થિતિ સમજવામાં મદદ કરે છે.

🌍 ગ્લોબની વિશેષતાઓ

• પૃથ્વીના આકારનું નાનું મોડેલ છે.
• ખંડો અને મહાસાગરોનું સ્થાન દર્શાવે છે.
• અક્ષાંશ અને રેખાંશ દ્વારા સ્થાન સમજવામાં મદદ કરે છે.

🔄 પૃથ્વીની ધરી

પૃથ્વી ઉત્તર અને દક્ષિણ ધ્રુવને જોડતી કાલ્પનિક ધરી પર પશ્ચિમથી પૂર્વ તરફ ફરે છે. આ ધરી પૃથ્વીના કેન્દ્રમાંથી પસાર થાય છે.

યાદ રાખો: ગ્લોબ પૃથ્વીનું નાનું મોડેલ છે; જ્યારે નકશો પૃથ્વીના સંપૂર્ણ ભાગ અથવા કોઈ વિસ્તારને સપાટ પર દર્શાવે છે.

02 • LATITUDES

📏 2. અક્ષાંશ અને અક્ષાંશવૃત્તો (Latitudes)

વિષુવવૃત્તથી ઉત્તર કે દક્ષિણ તરફ કોઈ સ્થળનું કોણીય અંતર અક્ષાંશ કહેવાય છે. સમાન અક્ષાંશ ધરાવતા સ્થળોને જોડતી પૂર્વ-પશ્ચિમ દિશાની કાલ્પનિક વર્તુળાકાર રેખાઓને અક્ષાંશવૃત્તો કહે છે.

મુખ્ય અક્ષાંશવૃત્તો

અક્ષાંશવૃત્ત	સ્થાન	મહત્ત્વ
વિષુવવૃત્ત (Equator)	0°	પૃથ્વીને ઉત્તર અને દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં વહેંચે છે.
કર્કવૃત્ત (Tropic of Cancer)	23½° ઉત્તર	ઉત્તર ગોળાર્ધમાં આવેલું છે; ભારતમાંથી પસાર થાય છે.
મકરવૃત્ત (Tropic of Capricorn)	23½° દક્ષિણ	દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં આવેલું છે.
આર્ક્ટિક વર્તુળ (Arctic Circle)	66½° ઉત્તર	ઉત્તરીય શીત કટિબંધની સીમા દર્શાવે છે.
અંતાર્ક્ટિક વર્તુળ (Antarctic Circle)	66½° દક્ષિણ	દક્ષિણીય શીત કટિબંધની સીમા દર્શાવે છે.

અક્ષાંશની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ

• વિષુવવૃત્ત 0° અક્ષાંશ પર આવેલું છે.
• અક્ષાંશવૃત્તો એકબીજાને સમાંતર હોય છે અને સામાન્ય રીતે એકબીજાને છેદતા નથી.
• વિષુવવૃત્ત સૌથી મોટું અક્ષાંશવૃત્ત છે.
• વિષુવવૃત્તથી ઉત્તર કે દક્ષિણ ધ્રુવ તરફ જતાં અક્ષાંશવૃત્તોનું કદ ઘટતું જાય છે.
• અક્ષાંશ 0°થી 90° ઉત્તર અથવા 90° દક્ષિણ સુધી દર્શાવવામાં આવે છે.

પરીક્ષા માટે: વિષુવવૃત્ત પૃથ્વીને બે ગોળાર્ધમાં વહેંચે છે — ઉત્તર ગોળાર્ધ અને દક્ષિણ ગોળાર્ધ.

03 • HEAT ZONES

🌡️ 3. પૃથ્વીના તાપમાન કટિબંધો (Heat Zones)

સૂર્યનાં કિરણો પૃથ્વી પર કયા ખૂણે પડે છે તેના આધારે પૃથ્વીને ત્રણ મુખ્ય તાપમાન કટિબંધોમાં વહેંચવામાં આવે છે.

🔥 ઉષ્ણ કટિબંધ (Torrid Zone)

સીમા: કર્કવૃત્ત 23½° ઉત્તરથી મકરવૃત્ત 23½° દક્ષિણ સુધી.

અહીં વર્ષના કોઈક સમયે બપોરે સૂર્યનાં કિરણો સીધાં માથા ઉપર પડી શકે છે. સામાન્ય રીતે આ વિસ્તારમાં વધુ ગરમી મળે છે.

🌤️ સમશીતોષ્ણ કટિબંધ (Temperate Zone)

સીમા: કર્કવૃત્તથી આર્ક્ટિક વર્તુળ સુધીનો ઉત્તર ભાગ અને મકરવૃત્તથી અંતાર્ક્ટિક વર્તુળ સુધીનો દક્ષિણ ભાગ.

અહીં સૂર્યનાં કિરણો ત્રાંસા પડે છે. ઋતુ પ્રમાણે તાપમાનમાં ફેરફાર થાય છે.

❄️ શીત કટિબંધ (Frigid Zone)

સીમા: આર્ક્ટિક વર્તુળથી ઉત્તર ધ્રુવ સુધી અને અંતાર્ક્ટિક વર્તુળથી દક્ષિણ ધ્રુવ સુધી.

અહીં સૂર્યનાં કિરણો ખૂબ ત્રાંસા પડે છે અને ઘણાં વિસ્તારોમાં ભારે ઠંડી રહે છે.

☀️ કિરણોનો ખૂણો

સીધાં કિરણો ઓછી સપાટી પર ઊર્જા કેન્દ્રિત કરે છે, જ્યારે ત્રાંસા કિરણો વિશાળ વિસ્તારમાં ફેલાય છે. તેથી મળતી ગરમીમાં તફાવત રહે છે.

કટિબંધ	અક્ષાંશ સીમા	સામાન્ય લાક્ષણિકતા
ઉષ્ણ	23½° ઉત્તરથી 23½° દક્ષિણ	સૂર્યનાં સીધાં કિરણો પડી શકે છે.
ઉત્તરીય સમશીતોષ્ણ	23½° ઉત્તરથી 66½° ઉત્તર	ત્રાંસા કિરણો; ઋતુગત ફેરફાર.
દક્ષિણીય સમશીતોષ્ણ	23½° દક્ષિણથી 66½° દક્ષિણ	ત્રાંસા કિરણો; ઋતુગત ફેરફાર.
ઉત્તરીય શીત	66½° ઉત્તરથી 90° ઉત્તર	ઓછો સૂર્યપ્રકાશ અને ભારે ઠંડી.
દક્ષિણીય શીત	66½° દક્ષિણથી 90° દક્ષિણ	ઓછો સૂર્યપ્રકાશ અને ભારે ઠંડી.

04 • LONGITUDES

🌐 4. રેખાંશ અને મુખ્ય મધ્યાહ્ન રેખા (Longitudes)

મુખ્ય મધ્યાહ્ન રેખાથી પૂર્વ કે પશ્ચિમ તરફ કોઈ સ્થળનું કોણીય અંતર રેખાંશ કહેવાય છે. ઉત્તર ધ્રુવથી દક્ષિણ ધ્રુવ સુધી દોરેલી કાલ્પનિક અર્ધવર્તુળાકાર રેખાઓને રેખાંશવૃત્તો અથવા મધ્યાહ્ન રેખાઓ કહે છે.

રેખાંશની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ

• રેખાંશની ગણતરી 0°થી 180° પૂર્વ અને 0°થી 180° પશ્ચિમ સુધી થાય છે.
• બધા મુખ્ય રેખાંશવૃત્તો ઉત્તર અને દક્ષિણ ધ્રુવને જોડે છે અને સમાન લંબાઈના હોય છે.
• બે રેખાંશવૃત્તો વચ્ચેનું અંતર વિષુવવૃત્ત પાસે સૌથી વધુ હોય છે અને ધ્રુવો તરફ જતાં ઘટે છે.
• રેખાંશનો ઉપયોગ સ્થાન ઓળખવા અને સ્થાનિક સમયનો તફાવત ગણવા માટે થાય છે.

📍 મુખ્ય મધ્યાહ્ન રેખા (Prime Meridian)

ગ્રીનિચ, લંડન નજીકની રોયલ ઓબ્ઝર્વેટરીમાંથી પસાર થતી 0° રેખાંશ રેખાને મુખ્ય મધ્યાહ્ન રેખા કહેવામાં આવે છે. તે પૂર્વ અને પશ્ચિમ રેખાંશ માપવા માટેનો પ્રારંભબિંદુ છે.

ધ્યાનમાં રાખો: 180° પૂર્વ અને 180° પશ્ચિમ રેખાંશ એક જ સામાન્ય રેખા દર્શાવે છે. મુખ્ય મધ્યાહ્ન રેખા અને 180° રેખાંશ મળીને પૃથ્વીને પૂર્વ અને પશ્ચિમ ગોળાર્ધમાં વહેંચવાની પરંપરાગત સીમા બનાવે છે.

05 • LONGITUDE & TIME

⏰ 5. રેખાંશ અને સમયની ગણતરી

પૃથ્વી પોતાની ધરી પર આશરે 24 કલાકમાં 360°નું એક પરિભ્રમણ કરે છે. તેથી રેખાંશમાં તફાવત હોય તો સ્થાનિક સમયમાં પણ તફાવત રહે છે.

🧮 યાદ રાખવાના સૂત્રો

360° = 24 કલાક

15° = 1 કલાક

1° = 4 મિનિટ

1′ રેખાંશ = 4 સેકન્ડ

કારણ: 1° = 60′ અને 4 મિનિટ = 240 સેકન્ડ; તેથી 1′ માટે 4 સેકન્ડ.

➡️ પૂર્વ તરફ

પૂર્વ તરફના સ્થળનો સ્થાનિક સમય સામાન્ય રીતે પશ્ચિમ તરફના સ્થળ કરતાં આગળ હોય છે.

નિયમ: સમય ઉમેરવો (+).

⬅️ પશ્ચિમ તરફ

પશ્ચિમ તરફના સ્થળનો સ્થાનિક સમય સામાન્ય રીતે પૂર્વ તરફના સ્થળ કરતાં પાછળ હોય છે.

નિયમ: સમય ઘટાડવો (−).

ઉદાહરણ 1: રેખાંશનો તફાવત 30° હોય તો?

30° × 4 મિનિટ = 120 મિનિટ = 2 કલાક.

પૂર્વ તરફનું સ્થળ 2 કલાક આગળ અને પશ્ચિમ તરફનું સ્થળ 2 કલાક પાછળ હશે, જો સરખામણી માટેનો સમય એક જ હોય.

ઉદાહરણ 2: ગ્રીનિચ પર બપોરે 12 વાગ્યા હોય તો 30° પૂર્વે કેટલો સમય?

30° × 4 મિનિટ = 120 મિનિટ = 2 કલાક.

પૂર્વ તરફ હોવાથી 12:00 + 2 કલાક = બપોરે 2:00 વાગ્યા.

ઉદાહરણ 3: ગ્રીનિચ પર બપોરે 12 વાગ્યા હોય તો 45° પશ્ચિમે કેટલો સમય?

45° × 4 મિનિટ = 180 મિનિટ = 3 કલાક.

પશ્ચિમ તરફ હોવાથી 12:00 − 3 કલાક = સવારે 9:00 વાગ્યા.

પરીક્ષા ટિપ: પહેલાં રેખાંશનો તફાવત શોધો, પછી તેને 4 મિનિટથી ગુણો. અંતે પૂર્વ માટે સમય ઉમેરો અને પશ્ચિમ માટે સમય ઘટાડો.

06 • INDIAN STANDARD TIME

🇮🇳 6. ભારતીય પ્રમાણસમય (Indian Standard Time — IST)

ભારત પૂર્વથી પશ્ચિમ સુધી વિશાળ વિસ્તારમાં ફેલાયેલું છે. તેથી દેશના અલગ-અલગ ભાગોમાં સ્થાનિક સૌરસમયમાં તફાવત રહે છે. વહીવટ અને દૈનિક જીવનમાં એકરૂપતા માટે સમગ્ર ભારતમાં એક પ્રમાણસમય અપનાવવામાં આવ્યો છે.

📍 ભારતીય પ્રમાણ રેખાંશ

82°30′ પૂર્વ રેખાંશ એટલે 82½° E.

આ રેખાંશ ઉત્તર પ્રદેશના મિર્ઝાપુર નજીકથી પસાર થાય છે.

🕰️ UTC સાથેનો તફાવત

IST એ UTC કરતાં 5 કલાક 30 મિનિટ આગળ છે.

IST = UTC + 5:30

IST સમયગણતરીનું ઉદાહરણ

જો UTC મુજબ બપોરે 12:00 વાગ્યા હોય:

12:00 + 5 કલાક 30 મિનિટ = ભારતમાં સાંજે 5:30 વાગ્યા.

ભારતના પૂર્વ અને પશ્ચિમ ભાગના સમયમાં તફાવત

ગુજરાતના દ્વારકા અને આસામના દિબ્રુગઢ વચ્ચે સ્થાનિક સૌરસમયમાં આશરે 1 કલાક 45 મિનિટનો તફાવત હોઈ શકે છે. તેમ છતાં સમગ્ર ભારતમાં એક જ IST અપનાવવામાં આવે છે.

પરીક્ષામાં વારંવાર પૂછાતું: ભારતીય પ્રમાણસમય 82°30′ પૂર્વ રેખાંશ પર આધારિત છે અને UTC કરતાં 5 કલાક 30 મિનિટ આગળ છે.

07 • GRID SYSTEM

🗺️ 7. ગ્રીડ પદ્ધતિ (Grid System)

ગ્લોબ અથવા નકશા પર અક્ષાંશ અને રેખાંશની રેખાઓ એકબીજાને છેદે છે. આ રેખાઓથી બનતી જાળીને ગ્રીડ કહેવામાં આવે છે.

📏 અક્ષાંશ શું જણાવે છે?

કોઈ સ્થળ વિષુવવૃત્તથી કેટલા અંશ ઉત્તર કે દક્ષિણમાં આવેલું છે તે જણાવે છે.

🌐 રેખાંશ શું જણાવે છે?

કોઈ સ્થળ મુખ્ય મધ્યાહ્ન રેખાથી કેટલા અંશ પૂર્વ કે પશ્ચિમમાં આવેલું છે તે જણાવે છે.

સ્થાન શોધવાનું ઉદાહરણ: કોઈ સ્થળ 20° ઉત્તર અક્ષાંશ અને 70° પૂર્વ રેખાંશ પર હોય, તો બંને માપ જ્યાં મળે છે તે સ્થાનની ઓળખ માટે ઉપયોગમાં લઈ શકાય છે.

EXAM REVISION

⚡ 8. ઝડપી પુનરાવર્તન (Quick Revision)

મુદ્દો	મહત્ત્વની હકીકત
વિષુવવૃત્ત	0° અક્ષાંશ
કર્કવૃત્ત	23½° ઉત્તર
મકરવૃત્ત	23½° દક્ષિણ
આર્ક્ટિક વર્તુળ	66½° ઉત્તર
અંતાર્ક્ટિક વર્તુળ	66½° દક્ષિણ
મુખ્ય મધ્યાહ્ન રેખા	0° રેખાંશ, ગ્રીનિચ
ભારતીય પ્રમાણ રેખાંશ	82°30′ પૂર્વ
IST અને UTC વચ્ચે તફાવત	5 કલાક 30 મિનિટ
360° રેખાંશનો સમય તફાવત	24 કલાક
15° રેખાંશનો સમય તફાવત	1 કલાક
1° રેખાંશનો સમય તફાવત	4 મિનિટ
1′ રેખાંશનો સમય તફાવત	4 સેકન્ડ
વિષુવવૃત્તથી ધ્રુવ સુધી	90° અક્ષાંશ

મહત્ત્વના શબ્દો

• ગ્લોબ: પૃથ્વીનું નાનું ત્રિપરિમાણીય મોડેલ.
• અક્ષાંશ: વિષુવવૃત્તથી ઉત્તર કે દક્ષિણ તરફનું કોણીય અંતર.
• રેખાંશ: મુખ્ય મધ્યાહ્ન રેખાથી પૂર્વ કે પશ્ચિમ તરફનું કોણીય અંતર.
• પ્રમાણસમય: કોઈ વિસ્તાર અથવા દેશ માટે સ્વીકારેલો એકસમાન સમય.
• ગ્રીડ: અક્ષાંશ અને રેખાંશની રેખાઓથી બનતી જાળી.
• મુખ્ય મધ્યાહ્ન રેખા: 0° રેખાંશ, જે ગ્રીનિચમાંથી પસાર થાય છે.

SELF ASSESSMENT

📝 9. સ્વમૂલ્યાંકન MCQ

દરેક પ્રશ્નનો એક યોગ્ય જવાબ પસંદ કરો. અંતે તમારો સ્કોર તપાસો.

1. વિષુવવૃત્ત કેટલા અક્ષાંશ પર આવેલું છે? (A) 0° (B) 23½° ઉત્તર (C) 66½° ઉત્તર (D) 90° દક્ષિણ

સાચો જવાબ: (A) 0°.

2. કર્કવૃત્ત કેટલા અક્ષાંશ પર આવેલું છે? (A) 23½° દક્ષિણ (B) 23½° ઉત્તર (C) 66½° ઉત્તર (D) 0°

સાચો જવાબ: (B) 23½° ઉત્તર.

3. મુખ્ય મધ્યાહ્ન રેખા કેટલા રેખાંશ પર છે? (A) 90° પૂર્વ (B) 180° (C) 0° (D) 82½° પૂર્વ

સાચો જવાબ: (C) 0°.

4. 1° રેખાંશનો સમય તફાવત કેટલો છે? (A) 1 મિનિટ (B) 2 મિનિટ (C) 3 મિનિટ (D) 4 મિનિટ

સાચો જવાબ: (D) 4 મિનિટ.

5. ભારતીય પ્રમાણ રેખાંશ કેટલો છે? (A) 0° (B) 82°30′ પૂર્વ (C) 90° પશ્ચિમ (D) 23½° ઉત્તર

સાચો જવાબ: (B) 82°30′ પૂર્વ.

6. IST, UTC કરતાં કેટલો આગળ છે? (A) 4 કલાક (B) 6 કલાક (C) 5 કલાક 30 મિનિટ (D) 3 કલાક 30 મિનિટ

સાચો જવાબ: (C) 5 કલાક 30 મિનિટ.

7. વિષુવવૃત્તથી ધ્રુવ સુધી અક્ષાંશ કેટલા અંશ સુધી પહોંચે છે? (A) 90° (B) 180° (C) 360° (D) 45°

સાચો જવાબ: (A) 90°.

8. મુખ્ય ક્ષુદ્રગ્રહ પટ્ટો નહીં, પરંતુ પૃથ્વીના સૌથી ગરમ કટિબંધને શું કહે છે? (A) શીત કટિબંધ (B) સમશીતોષ્ણ કટિબંધ (C) ધ્રુવીય કટિબંધ (D) ઉષ્ણ કટિબંધ

સાચો જવાબ: (D) ઉષ્ણ કટિબંધ.

9. 30° રેખાંશનો સમય તફાવત કેટલો છે? (A) 30 મિનિટ (B) 2 કલાક (C) 3 કલાક (D) 4 કલાક

સાચો જવાબ: (B) 2 કલાક. 30 × 4 = 120 મિનિટ.

10. અક્ષાંશ અને રેખાંશની રેખાઓથી બનતી જાળીને શું કહે છે? (A) ધરી (B) વિષુવવૃત્ત (C) ગ્રીડ (D) કટિબંધ

સાચો જવાબ: (C) ગ્રીડ.

📌 નિષ્કર્ષ

અક્ષાંશ અને રેખાંશની મદદથી પૃથ્વી પરના સ્થળોનું સ્થાન શોધી શકાય છે. અક્ષાંશ પૃથ્વીના તાપમાન કટિબંધો સમજવામાં મદદ કરે છે, જ્યારે રેખાંશ સ્થાનિક સમય અને પ્રમાણસમયની ગણતરી માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

આગળનું પ્રકરણ: પ્રકરણ 3 — પૃથ્વીની ગતિઓ (Motions of the Earth)

IMMY'S ACADEMY

Learn • Revise • Practice • Succeed

NCERT Geography | ધોરણ 6 | પ્રકરણ 2