CLASS 6 GEOGRAPHY | CHAPTER 3 | Motions of the Earth In Gujarati

🎓 IMMY'S ACADEMY

ધોરણ 6 ભૂગોળ – પ્રકરણ 3

પૃથ્વીની ગતિઓ

Motions of the Earth | NCERT Notes & Study Guide

પૃથ્વી પર દિવસ-રાત અને ઋતુપરિવર્તન થવા પાછળનાં વૈજ્ઞાનિક કારણો સરળ રીતે સમજો.

📘 ધોરણ 6 NCERT 🌍 ભૌતિક ભૂગોળ 📝 સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા ઉપયોગી

આપણી પૃથ્વી અવકાશમાં સ્થિર નથી. તે સતત બે મુખ્ય ગતિઓ કરે છે—પરિભ્રમણ (Rotation) અને પરિક્રમણ (Revolution). આ ગતિઓને કારણે દિવસ-રાતનું ચક્ર અને ઋતુઓમાં પરિવર્તન થાય છે. GPSC, UPSC, GSSSB, CCE, તલાટી, ક્લાર્ક અને પોલીસ જેવી સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે આ પ્રકરણ ખૂબ ઉપયોગી છે.

📑 પ્રકરણ સૂચિ

1. પૃથ્વીની બે મુખ્ય ગતિઓ 2. પરિભ્રમણ અને દિવસ-રાત 3. પરિક્રમણ અને લીપ વર્ષ 4. ઋતુપરિવર્તન અને ધરીનું નમન 5. અયનકાળ (Solstices) 6. વિષુવદિન (Equinoxes) 7. પરીક્ષાલક્ષી સારાંશ 8. MCQ ક્વિઝ

1. પૃથ્વીની બે મુખ્ય ગતિઓ (Main Motions of the Earth)

🌏 1. પરિભ્રમણ (Rotation)

પૃથ્વી પોતાની કાલ્પનિક ધરી પર ફરે છે, તેને પરિભ્રમણ કહે છે.

• સમય: આશરે 24 કલાક.
• દિશા: પશ્ચિમથી પૂર્વ.
• મુખ્ય પરિણામ: દિવસ અને રાત થાય છે.
• બીજું નામ: દૈનિક ગતિ.

☀️ 2. પરિક્રમણ (Revolution)

પૃથ્વી સૂર્યની આસપાસ પોતાની કક્ષામાં ફરે છે, તેને પરિક્રમણ કહે છે.

• સમય: આશરે 365¼ દિવસ.
• કક્ષા: લંબગોળ (Elliptical).
• મુખ્ય પરિણામ: ધરીના નમન સાથે મળીને ઋતુઓમાં ફેરફાર થાય છે.
• બીજું નામ: વાર્ષિક ગતિ.

યાદ રાખો: પરિભ્રમણથી દિવસ-રાત થાય છે, જ્યારે પૃથ્વીનું પરિક્રમણ અને તેની ધરીનું નમન મળીને ઋતુપરિવર્તન સર્જે છે.

2. પરિભ્રમણ અને દિવસ-રાત (Rotation & Day-Night)

ધરી (Axis)

પૃથ્વીના ઉત્તર ધ્રુવ અને દક્ષિણ ધ્રુવને જોડતી કાલ્પનિક રેખાને પૃથ્વીની ધરી કહે છે. પૃથ્વીની ધરી કક્ષીય સમતલ સાથે આશરે 66½° અને કક્ષીય સમતલને લંબ દિશા સાથે આશરે 23½°નો ખૂણો બનાવે છે.

કક્ષીય સમતલ સાથેનો ખૂણો = 66½°
લંબ દિશા સાથે ધરીનું નમન = 23½°

પૃથ્વી કઈ દિશામાં ફરે છે?

પૃથ્વી પોતાની ધરી પર પશ્ચિમથી પૂર્વ તરફ ફરે છે. આ કારણે સૂર્ય સામાન્ય રીતે પૂર્વમાં ઊગતો અને પશ્ચિમમાં આથમતો દેખાય છે.

દિવસ અને રાત કેવી રીતે થાય છે?

સૂર્યના પ્રકાશથી પૃથ્વીનો જે ભાગ પ્રકાશિત થાય છે ત્યાં દિવસ હોય છે, જ્યારે તેની વિરુદ્ધ બાજુએ રાત હોય છે. પૃથ્વીનું સતત પરિભ્રમણ થવાથી કોઈ સ્થળ દિવસમાંથી રાતમાં અને રાતમાંથી દિવસમાં પ્રવેશે છે.

પ્રકાશવૃત્ત (Circle of Illumination)

પૃથ્વીના પ્રકાશિત ભાગ અને અંધકારવાળા ભાગને અલગ પાડતી કાલ્પનિક સીમાને પ્રકાશવૃત્ત કહે છે. તે દિવસ અને રાત વચ્ચેની સીમા દર્શાવે છે.

પરીક્ષાલક્ષી મુદ્દા:

• દિવસ-રાતનું મુખ્ય કારણ પૃથ્વીનું પરિભ્રમણ છે.
• પૃથ્વી પશ્ચિમથી પૂર્વ તરફ ફરે છે.
• પૃથ્વીનો એક પરિભ્રમણનો સમય આશરે 24 કલાક છે.
• પ્રકાશવૃત્ત દિવસ અને રાતને અલગ પાડે છે.

3. પરિક્રમણ અને લીપ વર્ષ (Revolution & Leap Year)

પૃથ્વી સૂર્યની આસપાસ લંબગોળ કક્ષામાં પરિક્રમણ કરે છે. એક પરિક્રમણ પૂર્ણ કરવામાં તેને આશરે 365 દિવસ અને 6 કલાક લાગે છે.

1 વર્ષ ≈ 365 દિવસ + 6 કલાક
6 કલાક × 4 વર્ષ = 24 કલાક = 1 દિવસ

લીપ વર્ષ (Leap Year) શું છે?

સામાન્ય વર્ષમાં 365 દિવસ હોય છે. દર વર્ષે વધારાના આશરે 6 કલાકનો હિસાબ ચાર વર્ષમાં એક દિવસ જેટલો થાય છે. આ વધારાનો દિવસ ફેબ્રુઆરીમાં ઉમેરવામાં આવે છે. તેથી લીપ વર્ષમાં ફેબ્રુઆરીના 29 દિવસ અને આખા વર્ષના 366 દિવસ હોય છે.

લીપ વર્ષ ઓળખવાની સામાન્ય રીત: વર્ષ 4 વડે નિઃશેષ ભાગાય તો સામાન્ય રીતે તે લીપ વર્ષ હોય છે. પરંતુ સદીવાળા વર્ષો માટે વિશેષ નિયમ છે: તે 400 વડે પણ નિઃશેષ ભાગાય તો જ લીપ વર્ષ ગણાય. ઉદાહરણ તરીકે, 2000 લીપ વર્ષ હતું, જ્યારે 1900 લીપ વર્ષ નહોતું.

પરિભ્રમણ અને પરિક્રમણ વચ્ચેનો તફાવત

મુદ્દો	પરિભ્રમણ	પરિક્રમણ
અર્થ	પોતાની ધરી પર ફરવું	સૂર્યની આસપાસ કક્ષામાં ફરવું
સમય	આશરે 24 કલાક	આશરે 365¼ દિવસ
મુખ્ય અસર	દિવસ અને રાત	ધરીના નમન સાથે ઋતુઓમાં ફેરફાર
ગતિનું નામ	દૈનિક ગતિ	વાર્ષિક ગતિ

4. ઋતુપરિવર્તન અને પૃથ્વીનું નમન (Seasons & Axis Tilt)

પૃથ્વી પર ઋતુઓ બદલાવાના મુખ્ય કારણો છે:

• પૃથ્વીનું સૂર્યની આસપાસ પરિક્રમણ.
• પૃથ્વીની ધરીનું આશરે 23½° નમેલું હોવું.
• પરિક્રમણ દરમિયાન ધરીનું અવકાશમાં લગભગ એક જ દિશામાં નમેલું રહેવું.

વર્ષ દરમિયાન પૃથ્વીના બંને ગોળાર્ધોને સૂર્યપ્રકાશ અલગ-અલગ ખૂણે અને અલગ સમયગાળા માટે મળે છે. તેથી ઋતુઓમાં ફેરફાર થાય છે.

ઉત્તર ગોળાર્ધ

જ્યારે ઉત્તર ગોળાર્ધ સૂર્ય તરફ નમેલો હોય છે, ત્યારે ત્યાં વધુ સીધો સૂર્યપ્રકાશ અને લાંબા દિવસો મળે છે. આથી ઉનાળો હોય છે.

દક્ષિણ ગોળાર્ધ

એ જ સમયે દક્ષિણ ગોળાર્ધ સૂર્યથી વિરુદ્ધ દિશામાં નમેલો હોય છે, તેથી ત્યાં શિયાળો હોય છે. છ મહિના પછી સ્થિતિ વિપરીત બને છે.

ખાસ નોંધ: ઋતુઓનું મુખ્ય કારણ પૃથ્વી અને સૂર્ય વચ્ચેનું અંતર નથી. પૃથ્વીની ધરીનું નમન અને સૂર્યની આસપાસનું પરિક્રમણ મુખ્ય કારણ છે.

5. અયનકાળ (Solstices)

વર્ષમાં બે મહત્વપૂર્ણ અયનકાળ આવે છે. આ દિવસોમાં ઉત્તર અને દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં દિવસ-રાતની લંબાઈમાં મોટો તફાવત જોવા મળે છે.

આશરે 21 જૂન

ઉત્તર અયનકાળ (Summer Solstice)

• ઉત્તર ગોળાર્ધ સૂર્ય તરફ નમેલો હોય છે.
• સૂર્યનાં સીધાં કિરણો કર્કવૃત્ત (23½° ઉત્તર) પર પડે છે.
• ઉત્તર ગોળાર્ધમાં વર્ષનો સૌથી લાંબો દિવસ અને સૌથી ટૂંકી રાત હોય છે.
• આ સમયે દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં શિયાળો હોય છે.

આશરે 21 અથવા 22 ડિસેમ્બર

દક્ષિણ અયનકાળ (Winter Solstice in Northern Hemisphere)

• દક્ષિણ ગોળાર્ધ સૂર્ય તરફ નમેલો હોય છે.
• સૂર્યનાં સીધાં કિરણો મકરવૃત્ત (23½° દક્ષિણ) પર પડે છે.
• ઉત્તર ગોળાર્ધમાં વર્ષનો સૌથી ટૂંકો દિવસ અને સૌથી લાંબી રાત હોય છે.
• આ સમયે દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં ઉનાળો હોય છે.

રસપ્રદ માહિતી: ઓસ્ટ્રેલિયા દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં આવેલું છે. તેથી ત્યાં નાતાલ (ક્રિસમસ) ડિસેમ્બરના ઉનાળાની ઋતુમાં આવે છે.

ધ્રુવીય પ્રદેશો: જૂન અયનકાળની આસપાસ આર્ક્ટિક વર્તુળની ઉત્તરે કેટલાક વિસ્તારોમાં સતત દિવસ જોવા મળે છે; ડિસેમ્બર અયનકાળની આસપાસ એન્ટાર્કટિક વર્તુળની દક્ષિણે આવું બને છે. ધ્રુવોની નજીક આ સ્થિતિ આશરે છ મહિના સુધી રહી શકે છે.

6. વિષુવદિન (Equinoxes)

વિષુવદિન એ એવી સ્થિતિ છે જેમાં પૃથ્વી પર દિવસ અને રાતની લંબાઈ લગભગ સરખી હોય છે. આ સમયે સૂર્યનાં સીધાં કિરણો વિષુવવૃત્ત (0°) પર પડે છે.

આશરે 20 અથવા 21 માર્ચ

વસંત વિષુવ (March Equinox)

• ઉત્તર ગોળાર્ધ: વસંત ઋતુની શરૂઆત.
• દક્ષિણ ગોળાર્ધ: શરદ ઋતુની શરૂઆત.
• દિવસ અને રાત લગભગ સરખાં હોય છે.

આશરે 22 અથવા 23 સપ્ટેમ્બર

શરદ વિષુવ (September Equinox)

• ઉત્તર ગોળાર્ધ: શરદ ઋતુની શરૂઆત.
• દક્ષિણ ગોળાર્ધ: વસંત ઋતુની શરૂઆત.
• દિવસ અને રાત લગભગ સરખાં હોય છે.

પરીક્ષા માટે: પાઠ્યપુસ્તકોમાં સામાન્ય રીતે 21 માર્ચ અને 23 સપ્ટેમ્બર દર્શાવવામાં આવે છે. ખગોળીય ઘટના મુજબ ચોક્કસ તારીખ વર્ષ પ્રમાણે એક દિવસ જેટલી બદલાઈ શકે છે.

7. મહત્વની તારીખો અને પરિમાણો (Exam Summary Table)

વિગત	તારીખ / પરિમાણ	પરિણામ / વિશેષતા
પરિભ્રમણનો સમય	આશરે 24 કલાક	દિવસ અને રાતનું ચક્ર
પરિક્રમણનો સમય	365¼ દિવસ	એક વર્ષનો સમયગાળો
લીપ વર્ષ	366 દિવસ	ફેબ્રુઆરીમાં 29 દિવસ
ધરીનું નમન	લંબથી 23½°	ઋતુપરિવર્તન માટે મહત્વપૂર્ણ
કર્કવૃત્ત	23½° ઉત્તર	જૂન અયનકાળે સીધાં સૂર્યકિરણો
મકરવૃત્ત	23½° દક્ષિણ	ડિસેમ્બર અયનકાળે સીધાં સૂર્યકિરણો
ઉત્તર અયનકાળ	આશરે 21 જૂન	ઉત્તર ગોળાર્ધમાં સૌથી લાંબો દિવસ
દક્ષિણ અયનકાળ	આશરે 21/22 ડિસેમ્બર	ઉત્તર ગોળાર્ધમાં સૌથી ટૂંકો દિવસ
વસંત વિષુવ	આશરે 20/21 માર્ચ	દિવસ-રાત લગભગ સરખાં
શરદ વિષુવ	આશરે 22/23 સપ્ટેમ્બર	દિવસ-રાત લગભગ સરખાં

પરીક્ષાલક્ષી મહત્વના શબ્દો (Key Vocabulary)

• પરિભ્રમણ (Rotation): પૃથ્વીનું પોતાની ધરી પર ફરવું.
• પરિક્રમણ (Revolution): પૃથ્વીનું સૂર્યની આસપાસ કક્ષામાં ફરવું.
• ધરી (Axis): ઉત્તર અને દક્ષિણ ધ્રુવને જોડતી કાલ્પનિક રેખા.
• પ્રકાશવૃત્ત (Circle of Illumination): પૃથ્વીના પ્રકાશિત અને અંધકારવાળા ભાગને અલગ પાડતી સીમા.
• અયનકાળ (Solstice): વર્ષના તે સમયની સ્થિતિ, જ્યારે સૂર્યનાં સીધાં કિરણો કર્કવૃત્ત અથવા મકરવૃત્ત પર પડે છે.
• વિષુવદિન (Equinox): દિવસ અને રાતની લંબાઈ લગભગ સરખી હોય તેવી સ્થિતિ.
• લીપ વર્ષ (Leap Year): સામાન્ય રીતે 366 દિવસનું વર્ષ.

ઝડપી પુનરાવર્તન (Quick Revision)

1. દિવસ-રાતનું કારણ — પરિભ્રમણ.
2. પૃથ્વી પોતાની ધરી પર ફરે છે — પશ્ચિમથી પૂર્વ.
3. પૃથ્વીનું ધરીનું નમન — લંબથી આશરે 23½°.
4. ઋતુઓનાં મુખ્ય કારણો — પરિક્રમણ અને ધરીનું નમન.
5. ઉત્તર ગોળાર્ધનો સૌથી લાંબો દિવસ — જૂન અયનકાળ, આશરે 21 જૂન.
6. ઉત્તર ગોળાર્ધનો સૌથી ટૂંકો દિવસ — ડિસેમ્બર અયનકાળ, આશરે 21/22 ડિસેમ્બર.
7. જૂન અયનકાળે સીધાં સૂર્યકિરણો — કર્કવૃત્ત પર.
8. ડિસેમ્બર અયનકાળે સીધાં સૂર્યકિરણો — મકરવૃત્ત પર.
9. વિષુવદિન — માર્ચ અને સપ્ટેમ્બર.
10. લીપ વર્ષ — 366 દિવસ.

નિષ્કર્ષ (Conclusion)

NCERT ધોરણ 6 ભૂગોળનું આ પ્રકરણ પૃથ્વી પરની દૈનિક અને વાર્ષિક ઘટનાઓ પાછળનાં વૈજ્ઞાનિક કારણો સમજાવે છે. પૃથ્વીનું પરિભ્રમણ દિવસ-રાત સર્જે છે, જ્યારે તેની ધરીનું નમન અને સૂર્યની આસપાસનું પરિક્રમણ ઋતુપરિવર્તનમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે.

આગળનું પ્રકરણ વાંચો → પ્રકરણ 4 – નકશા (Maps)

IMMY'S ACADEMY
ગુજરાતની સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે સરળ અને પરીક્ષાલક્ષી અભ્યાસ સામગ્રી.
Study Smart • Revise Regularly • Achieve Your Goal