CLASS 6 GEOGRAPHY | CHAPTER 6 | Major Landforms of the Earth In Gujarati
ધોરણ 6 ભૂગોળ – પ્રકરણ 6
પૃથ્વીના મુખ્ય ભૂમિ-સ્વરૂપો
Major Landforms of the Earth | NCERT Notes & Study Guide
પર્વતો, ઉચ્ચપ્રદેશો અને મેદાનોની રચના, વિશેષતાઓ અને માનવજીવનમાં તેમનું મહત્વ સમજો.
📑 પ્રકરણ સૂચિ
1. ભૂમિ-સ્વરૂપોના નિર્માણની પ્રક્રિયાઓ 2. પૃથ્વીનાં ત્રણ મુખ્ય ભૂમિ-સ્વરૂપો 3. પર્વતો અને તેના પ્રકારો 4. ઉચ્ચપ્રદેશો 5. મેદાનો 6. ભૂમિ-સ્વરૂપોની સરખામણી 7. પરીક્ષાલક્ષી મહત્વના તથ્યો 8. મહત્વના શબ્દો1. ભૂમિ-સ્વરૂપોના નિર્માણની પ્રક્રિયાઓ (Processes of Landform Formation)
પૃથ્વીની સપાટી પરનાં ભૂમિ-સ્વરૂપોનું નિર્માણ મુખ્યત્વે બે પ્રકારની પ્રક્રિયાઓથી થાય છે.
1. આંતરિક પ્રક્રિયાઓ (Internal Processes)
પૃથ્વીના આંતરિક ભાગમાંથી ઉદ્ભવતાં બળો પૃથ્વીના પોપડામાં ફેરફાર લાવે છે.
- ભૂપૃષ્ઠનું ઊંચકાવું કે નીચે બેસવું.
- ખડકોમાં વળાંકો અને તિરાડો પડવી.
- ભૂકંપ અને જ્વાળામુખી જેવી ઘટનાઓ.
- પર્વતો અને ખીણોના નિર્માણમાં ફાળો.
2. બાહ્ય પ્રક્રિયાઓ (External Processes)
પૃથ્વીની સપાટી પર પાણી, પવન, બરફ અને ગુરુત્વાકર્ષણ દ્વારા થતી પ્રક્રિયાઓ.
- ખડકોનું અપક્ષય (Weathering).
- ઘસારણ (Erosion).
- વહન (Transportation).
- નિક્ષેપણ (Deposition).
મુખ્ય બાહ્ય પ્રક્રિયાઓ
| પ્રક્રિયા | અર્થ | ઉદાહરણ |
|---|---|---|
| અપક્ષય (Weathering) | ખડકોનું પોતાની જગ્યાએ જ તૂટવું અથવા વિઘટન થવું. | તાપમાનના ફેરફારથી ખડકમાં તિરાડ પડવી. |
| ઘસારણ (Erosion) | પાણી, પવન કે હિમનદી દ્વારા જમીન અને ખડકોનું ઘસાઈને દૂર થવું. | નદી દ્વારા ખીણનું નિર્માણ. |
| વહન (Transportation) | ઘસડાયેલા કણો અને કાંપને એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે લઈ જવું. | નદી દ્વારા કાંપ વહન થવો. |
| નિક્ષેપણ (Deposition) | વહન થઈ રહેલા કણોનું એક જગ્યાએ જમા થવું. | નદીના મુખ પાસે ડેલ્ટાનું નિર્માણ. |
2. પૃથ્વીનાં ત્રણ મુખ્ય ભૂમિ-સ્વરૂપો (Major Landforms)
⛰️ 1. પર્વતો (Mountains)
આસપાસના ભૂભાગ કરતાં ઊંચા, ઘણી વાર તીવ્ર ઢોળાવ અને ઊંચાં શિખરો ધરાવતા ભૂમિ-ભાગો.
🏞️ 2. ઉચ્ચપ્રદેશો (Plateaus)
આસપાસના વિસ્તાર કરતાં ઊંચા અને ઉપરથી પ્રમાણમાં સપાટ અથવા પહોળા ભૂમિ-ભાગો.
🌾 3. મેદાનો (Plains)
સામાન્ય રીતે સપાટ અથવા હળવો ઢોળાવ ધરાવતા વિશાળ ભૂમિ-ભાગો.
ભૂમિ-સ્વરૂપોનું મહત્વ
ભૂમિ-સ્વરૂપો માનવ વસવાટ, ખેતી, પરિવહન, ઉદ્યોગો, ખનિજ સંપત્તિ અને પર્યટનને અસર કરે છે.
3. પર્વતો (Mountains)
પર્વતો આસપાસના ભૂભાગ કરતાં ઊંચા હોય છે અને ઘણી વાર તીવ્ર ઢોળાવ તથા સાંકડાં કે ઊંચાં શિખરો ધરાવે છે. પર્વતો એક હારમાળામાં ગોઠવાયેલા હોય તો તેને પર્વતમાળા (Mountain Range) કહેવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ: હિમાલય, આલ્પ્સ અને એન્ડીઝ પર્વતમાળાઓ.
પર્વતોના મુખ્ય પ્રકારો
1. ગેડ પર્વતો (Fold Mountains)
ભૂપૃષ્ઠનાં ખડકસ્તરો પર દબાણ આવવાથી તેમાં વળાંકો પડે અને પર્વતો રચાય ત્યારે તેમને ગેડ પર્વતો કહે છે.
ઉદાહરણ: હિમાલય અને આલ્પ્સ. અરવલ્લી પર્વતમાળા પ્રાચીન પર્વતમાળાઓમાંની એક છે.
2. ખંડ પર્વતો (Block Mountains)
ભૂપૃષ્ઠમાં સ્તરભંગ (Faulting) થતાં કેટલાક ખંડ ઉપર ઊંચકાય અથવા આજુબાજુના ભાગો નીચે બેસે ત્યારે ખંડ પર્વતો અને ખીણો બને છે.
ઉદાહરણ: યુરોપના વોસજીસ અને બ્લેક ફોરેસ્ટ પર્વતીય ભાગો.
3. જ્વાળામુખી પર્વતો (Volcanic Mountains)
જ્વાળામુખીમાંથી બહાર નીકળેલો લાવા, રાખ અને અન્ય પદાર્થો વારંવાર જમા થવાથી જ્વાળામુખી પર્વતો બને છે.
ઉદાહરણ: માઉન્ટ ફુજી (જાપાન) અને માઉન્ટ કિલીમંજારો (આફ્રિકા).
ગેડ પર્વતો: નવીન અને પ્રાચીન
| પ્રકાર | વિશેષતા | ઉદાહરણ |
|---|---|---|
| નવીન ગેડ પર્વતો | ઘણી વાર ઊંચાં શિખરો અને ઊંડા ખીણો ધરાવે છે; ઘસારણની અસર તુલનાત્મક રીતે ઓછી હોય છે. | હિમાલય, આલ્પ્સ. |
| પ્રાચીન પર્વતમાળાઓ | લાંબા સમયના ઘસારણથી ઊંચાઈ ઘટેલી અને શિખરો ઘસાયેલા હોઈ શકે છે. | અરવલ્લી, એપ્લેશિયન. |
ખંડ પર્વતોમાં હોર્સ્ટ અને ગ્રાબેન
હોર્સ્ટ (Horst)
સ્તરભંગને કારણે આસપાસના ભાગોની સરખામણીમાં ઊંચકાયેલો અથવા ઊંચો રહેલો ભૂખંડ.
ગ્રાબેન (Graben)
સ્તરભંગને કારણે આસપાસના ભૂભાગની સરખામણીમાં નીચે બેસેલો ભાગ. આવા ભાગમાં રિફ્ટ ખીણ બની શકે છે.
પર્વતોનું મહત્વ
- પાણીના સંગ્રહસ્થાન: ઘણા હિમનદીઓ અને નદીઓનાં ઉદ્ગમસ્થાન પર્વતીય પ્રદેશોમાં છે.
- જળવિદ્યુત: ઊંચાઈના તફાવત અને વહેતા પાણીથી જળવિદ્યુત ઉત્પન્ન કરી શકાય છે.
- વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ: અલગ ઊંચાઈ અને આબોહવા વિવિધ જીવસૃષ્ટિને આધાર આપે છે.
- પર્યટન: પર્વતો ટ્રેકિંગ, સ્કીઈંગ અને અન્ય સાહસિક પ્રવૃત્તિઓ માટે જાણીતા છે.
- હવામાન પર અસર: પર્વતો પવન અને વરસાદના વિતરણને અસર કરી શકે છે.
4. ઉચ્ચપ્રદેશો (Plateaus)
ઉચ્ચપ્રદેશ એવો ઊંચો ભૂમિ-ભાગ છે જેની ઉપરની સપાટી મોટા પ્રમાણમાં સપાટ અથવા લહેરિયાળી હોઈ શકે છે અને તેની બાજુઓ ઘણી વાર ઢોળાવવાળી હોય છે. ઉચ્ચપ્રદેશોનું નિર્માણ ભૂપૃષ્ઠના ઊંચકાવા, જ્વાળામુખી લાવાના સ્તરો અથવા ઘસારણ જેવી પ્રક્રિયાઓથી થઈ શકે છે.
પ્રસિદ્ધ ઉચ્ચપ્રદેશો
તિબેટનો ઉચ્ચપ્રદેશ (Tibetan Plateau)
- વિશ્વનો સૌથી ઊંચો વિશાળ ઉચ્ચપ્રદેશ તરીકે જાણીતો છે.
- ઘણા વિસ્તારોની સરેરાશ ઊંચાઈ આશરે 4,000 મીટર કે તેથી વધુ છે.
- તેની આસપાસ હિમાલય સહિત ઊંચી પર્વતમાળાઓ આવેલી છે.
દખ્ખણનો ઉચ્ચપ્રદેશ (Deccan Plateau)
- ભારતના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલો વિશાળ ઉચ્ચપ્રદેશ.
- તેના કેટલાક વિસ્તારોમાં પ્રાચીન જ્વાળામુખી લાવાથી બનેલી કાળી જમીન જોવા મળે છે.
- કાળી જમીન કપાસની ખેતી માટે અનુકૂળ છે.
છોટાનાગપુરનો ઉચ્ચપ્રદેશ
- ભારતના પૂર્વ ભાગમાં આવેલો મહત્વપૂર્ણ ઉચ્ચપ્રદેશ.
- લોખંડ, કોલસો અને અન્ય ખનિજ સંસાધનો માટે જાણીતો છે.
- ખનિજ આધારિત ઉદ્યોગોના વિકાસમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ધરાવે છે.
આફ્રિકાનો ઉચ્ચપ્રદેશ
- આફ્રિકાના વિશાળ વિસ્તારોમાં ઊંચા ભૂમિ-ભાગો જોવા મળે છે.
- કેટલાક પ્રદેશો સોના, હીરા અને અન્ય ખનિજ સંસાધનો માટે જાણીતા છે.
ઉચ્ચપ્રદેશોનું મહત્વ
- ખનિજ સંપત્તિ: અનેક ઉચ્ચપ્રદેશોમાં લોખંડ, કોલસો, સોનું અને અન્ય ખનિજો મળે છે.
- ધોધ: નદીઓ ઊંચા ભૂભાગ પરથી નીચે ઉતરતી વખતે ધોધ રચી શકે છે.
- કૃષિ: કેટલાક ઉચ્ચપ્રદેશોમાં ફળદ્રુપ જમીન અને અનુકૂળ આબોહવાને કારણે ખેતી થાય છે.
- જળવિદ્યુત: ઊંચાઈના તફાવતને કારણે કેટલાક પ્રદેશો જળવિદ્યુત માટે ઉપયોગી છે.
5. મેદાનો (Plains)
મેદાનો વિશાળ સપાટ અથવા હળવો ઢોળાવ ધરાવતા ભૂમિ-ભાગો છે. તેમનું નિર્માણ ઘણી વાર નદીઓ દ્વારા લાવવામાં આવેલા કાંપના નિક્ષેપણથી થાય છે. કેટલાક મેદાનો પવન, હિમનદીઓ અને અન્ય ભૂગર્ભીય પ્રક્રિયાઓથી પણ રચાય છે.
મેદાનોની રચના
નદીજન્ય મેદાનો
નદીઓ પર્વતો અને ઊંચા વિસ્તારોમાંથી કાંપ, રેતી અને માટી લાવે છે. આ સામગ્રી નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં જમા થવાથી મેદાનો રચાય છે.
કાંપની ફળદ્રુપ જમીન
નદીઓ દ્વારા જમા થતી બારીક માટી ઘણી વાર ખેતી માટે અનુકૂળ હોય છે. તેથી નદીના મેદાનોમાં કૃષિનો વિકાસ થયો છે.
પ્રસિદ્ધ મેદાનો
ગંગા-બ્રહ્મપુત્રનું મેદાન (ભારત)
નદીઓ દ્વારા લાવવામાં આવેલા કાંપથી બનેલો વિશાળ અને ફળદ્રુપ વિસ્તાર. અહીં ખેતી, વસાહતો અને પરિવહનનું જાળું વિકસ્યું છે.
યાંગ્ત્સે નદીનો પ્રદેશ (ચીન)
યાંગ્ત્સે નદીના ખીણપ્રદેશ અને મેદાનો ચીનની ખેતી, વસતી અને આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
મેદાનોનું મહત્વ
- વસવાટ: સપાટ જમીન પર મકાનો અને શહેરોનું નિર્માણ સરળ હોય છે.
- કૃષિ: ઘણા નદીજન્ય મેદાનોની જમીન ફળદ્રુપ હોય છે.
- પરિવહન: રસ્તા, રેલવે અને અન્ય પરિવહન માર્ગોનું નિર્માણ સામાન્ય રીતે સરળ હોય છે.
- ઉદ્યોગો અને વેપાર: પાણી, ખેતી અને પરિવહન ઉપલબ્ધ હોવાથી આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ વિકસે છે.
- વસ્તી: અનુકૂળ જમીન અને સંસાધનોને કારણે અનેક મેદાનોમાં ગીચ વસ્તી જોવા મળે છે.
6. ત્રણ મુખ્ય ભૂમિ-સ્વરૂપોની સરખામણી
| મુદ્દો | પર્વતો (Mountains) | ઉચ્ચપ્રદેશો (Plateaus) | મેદાનો (Plains) |
|---|---|---|---|
| આકાર | ઊંચા, ઘણી વાર તીવ્ર ઢોળાવવાળા | ઊંચા અને ઉપરથી પ્રમાણમાં સપાટ | સપાટ અથવા હળવા ઢોળાવવાળા |
| રચનાની પ્રક્રિયા | ભૂપૃષ્ઠનું વળવું, ઊંચકાવું, સ્તરભંગ અથવા જ્વાળામુખી પ્રવૃત્તિ | ઊંચકાવું, લાવાના સ્તરો અને અન્ય ભૂગર્ભીય પ્રક્રિયાઓ | નિક્ષેપણ સહિત વિવિધ પ્રક્રિયાઓ |
| આર્થિક મહત્વ | નદીઓ, જંગલો, પર્યટન અને જળવિદ્યુત | ખનિજ સંપત્તિ, ધોધ અને કેટલીક ખેતી | કૃષિ, વસવાટ, પરિવહન અને ઉદ્યોગો |
| ઉદાહરણ | હિમાલય, આલ્પ્સ | તિબેટ, દખ્ખણ | ગંગા-બ્રહ્મપુત્રનું મેદાન |
7. પરીક્ષાલક્ષી મહત્વના તથ્યો (Exam Summary Table)
| મુદ્દો | જવાબ / ઉદાહરણ |
|---|---|
| પૃથ્વીનાં ત્રણ મુખ્ય ભૂમિ-સ્વરૂપો | પર્વતો, ઉચ્ચપ્રદેશો અને મેદાનો. |
| નવીન ગેડ પર્વતોનાં ઉદાહરણ | હિમાલય અને આલ્પ્સ. |
| પ્રાચીન પર્વતમાળાનું ઉદાહરણ | અરવલ્લી પર્વતમાળા. |
| ખંડ પર્વતોનાં ઉદાહરણ | યુરોપનાં વોસજીસ અને બ્લેક ફોરેસ્ટ પર્વતીય ભાગો. |
| જ્વાળામુખી પર્વતોનાં ઉદાહરણ | માઉન્ટ ફુજી અને માઉન્ટ કિલીમંજારો. |
| વિશ્વનો સૌથી ઊંચો વિશાળ ઉચ્ચપ્રદેશ | તિબેટનો ઉચ્ચપ્રદેશ. |
| ભારતનો મહત્વપૂર્ણ ખનિજસમૃદ્ધ ઉચ્ચપ્રદેશ | છોટાનાગપુરનો ઉચ્ચપ્રદેશ. |
| ભારતમાં કાળી જમીન ધરાવતા વિસ્તારો | દખ્ખણના કેટલાક લાવાપ્રદેશો. |
| નદીજન્ય મેદાનનું ઉદાહરણ | ગંગા-બ્રહ્મપુત્રનું મેદાન. |
| ધોધનું ઉદાહરણ | હુંડરુ ધોધ અને જોગ ધોધ. |
8. પરીક્ષાલક્ષી મહત્વના શબ્દો (Key Vocabulary)
- ભૂમિ-સ્વરૂપ (Landform): પૃથ્વીની સપાટીનો કુદરતી આકાર.
- ગેડ પર્વત (Fold Mountain): ખડકસ્તરોમાં દબાણથી વળાંકો પડવાથી રચાતો પર્વત.
- ખંડ પર્વત (Block Mountain): સ્તરભંગને કારણે ભૂખંડના ભાગો ઊંચા કે નીચા થવાથી રચાતો પર્વત.
- હોર્સ્ટ (Horst): સ્તરભંગથી આસપાસના ભાગની સરખામણીમાં ઊંચો રહેલો ભૂખંડ.
- ગ્રાબેન (Graben): સ્તરભંગથી આસપાસના ભાગની સરખામણીમાં નીચે બેસેલો ભૂખંડ.
- જ્વાળામુખી પર્વત (Volcanic Mountain): લાવા અને જ્વાળામુખી પદાર્થોના જમા થવાથી રચાતો પર્વત.
- ઉચ્ચપ્રદેશ (Plateau): આસપાસના વિસ્તાર કરતાં ઊંચો અને ઉપરથી પ્રમાણમાં સપાટ ભૂમિ-ભાગ.
- મેદાન (Plain): સપાટ અથવા હળવો ઢોળાવ ધરાવતો વિશાળ ભૂમિ-ભાગ.
- ઘસારણ (Erosion): પાણી, પવન અથવા બરફથી સપાટીની સામગ્રી ઘસાઈને દૂર થવાની પ્રક્રિયા.
- નિક્ષેપણ (Deposition): વહન થયેલી માટી, રેતી અથવા અન્ય કણોનું જમા થવું.
- અપક્ષય (Weathering): ખડકોનું પોતાની જગ્યાએ જ તૂટવું અથવા વિઘટન થવું.
ઝડપી પુનરાવર્તન (Quick Revision)
- પૃથ્વીનાં ત્રણ મુખ્ય ભૂમિ-સ્વરૂપો — પર્વતો, ઉચ્ચપ્રદેશો અને મેદાનો.
- દબાણથી ખડકસ્તરોમાં વળાંકો પડવાથી — ગેડ પર્વતો.
- સ્તરભંગથી ઊંચા-નીચા થયેલા ભૂખંડો — ખંડ પર્વતો અને રિફ્ટ ખીણો.
- લાવા અને જ્વાળામુખી પદાર્થોના જમા થવાથી — જ્વાળામુખી પર્વતો.
- વિશ્વનો સૌથી ઊંચો વિશાળ ઉચ્ચપ્રદેશ — તિબેટનો ઉચ્ચપ્રદેશ.
- ખનિજ સંપત્તિ માટે જાણીતો ભારતીય ઉચ્ચપ્રદેશ — છોટાનાગપુર.
- નદીઓના કાંપના નિક્ષેપણથી — નદીજન્ય મેદાનો.
- ઘસારણ — સામગ્રીનું ઘસાઈને દૂર થવું.
- નિક્ષેપણ — સામગ્રીનું જમા થવું.
- પ્રાચીન પર્વતમાળાનું ભારતીય ઉદાહરણ — અરવલ્લી.
નિષ્કર્ષ (Conclusion)
પૃથ્વીની સપાટી પરનાં પર્વતો, ઉચ્ચપ્રદેશો અને મેદાનો કુદરતી પ્રક્રિયાઓ દ્વારા રચાય છે અને સમય સાથે બદલાય છે. આ ભૂમિ-સ્વરૂપો માનવજીવન, ખેતી, ખનિજ સંપત્તિ, પાણી, પરિવહન અને વસવાટ પર અસર કરે છે. તેમની રચના અને ઉપયોગ સમજવાથી પૃથ્વીના પર્યાવરણ વિશે વધુ સ્પષ્ટ સમજ મળે છે.
આગળનું પ્રકરણ વાંચો → પ્રકરણ 7 – આપણો દેશ: ભારત (Our Country: India)
0 Comment
Post a Comment