CLASS 6 GEOGRAPHY | CHAPTER 7 | Our Country – India In Gujarati

🎓 IMMY'S ACADEMY • NCERT GEOGRAPHY

ધોરણ 6 ભૂગોળ પ્રકરણ 7: આપણો દેશ – ભારત

Our Country – India | ગુજરાતી અભ્યાસ નોંધો અને પરીક્ષાલક્ષી માર્ગદર્શિકા

NCERT Notes ભારતનું ભૂગોળ Quick Revision MCQ Practice

પ્રકરણનો પરિચય

ભારત દક્ષિણ એશિયામાં આવેલો ભૌગોલિક, સાંસ્કૃતિક અને પ્રાકૃતિક વૈવિધ્યથી સભર દેશ છે. ઉત્તરમાં હિમાલયની પર્વતમાળા, દક્ષિણમાં હિંદ મહાસાગર, પૂર્વમાં બંગાળની ખાડી અને પશ્ચિમમાં અરબ સાગર આવેલાં છે. ભારતનો દક્ષિણ ભાગ હિંદ મહાસાગરમાં આગળ વધેલો હોવાથી તેને દ્વીપકલ્પીય દેશ કહેવામાં આવે છે.

આ પ્રકરણમાં ભારતનું ભૌગોલિક સ્થાન, વિસ્તાર, પાડોશી દેશો, છ મુખ્ય પ્રાકૃતિક વિભાગો અને રાજકીય વિભાજનનો અભ્યાસ કરીશું.

પરીક્ષાલક્ષી ઉપયોગ: આ મુદ્દાઓ GPSC, UPSC, GSSSB, તલાટી, ક્લાર્ક, પોલીસ તથા અન્ય સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓના ભૂગોળ વિભાગ માટે ઉપયોગી છે.

📚 વિષયસૂચિ

1. ભારતનું ભૌગોલિક સ્થાન અને વિસ્તાર
2. ભારતની સરહદો અને પાડોશી દેશો
3. ભારતના છ મુખ્ય પ્રાકૃતિક વિભાગો
4. ઉત્તરનાં પર્વતો અને વિશાળ મેદાનો
5. ભારતીય મહામરુસ્થળ
6. દ્વીપકલ્પીય ઉચ્ચપ્રદેશ
7. તટીય મેદાનો અને દ્વીપસમૂહો
8. ભારતનું રાજકીય વિભાજન
9. મહત્વના શબ્દો
10. ઝડપી પુનરાવર્તન
11. MCQ ક્વિઝ

1ભારતનું ભૌગોલિક સ્થાન અને વિસ્તાર

ભારત પૃથ્વીના ઉત્તર ગોળાર્ધ અને પૂર્વ ગોળાર્ધમાં આવેલું છે. ભારતનો મુખ્ય ભૂમિભાગ આશરે 8°4′ ઉત્તર અક્ષાંશથી 37°6′ ઉત્તર અક્ષાંશ અને 68°7′ પૂર્વ રેખાંશથી 97°25′ પૂર્વ રેખાંશ સુધી વિસ્તરેલો છે.

અક્ષાંશીય વિસ્તાર8°4′ N થી 37°6′ N

રેખાંશીય વિસ્તાર68°7′ E થી 97°25′ E

ઉત્તરથી દક્ષિણ લંબાઈઆશરે 3,200 કિમી

પૂર્વથી પશ્ચિમ પહોળાઈઆશરે 2,900 કિમી

કુલ ક્ષેત્રફળઆશરે 32.87 લાખ ચોરસ કિમી

વિશ્વમાં સ્થાનક્ષેત્રફળ પ્રમાણે સાતમો સૌથી મોટો દેશ

કર્કવૃત્ત (Tropic of Cancer)

કર્કવૃત્ત આશરે 23°30′ ઉત્તર અક્ષાંશ પર આવેલું છે. તે ભારતના આઠ રાજ્યોમાંથી પસાર થાય છે.

ક્રમ	રાજ્ય
1	ગુજરાત
2	રાજસ્થાન
3	મધ્ય પ્રદેશ
4	છત્તીસગઢ
5	ઝારખંડ
6	પશ્ચિમ બંગાળ
7	ત્રિપુરા
8	મિઝોરમ

ભારતીય પ્રમાણ સમય (IST)

• ભારતનો પ્રમાણ રેખાંશ 82°30′ પૂર્વ રેખાંશ છે.
• આ રેખાંશ ઉત્તર પ્રદેશના મિર્ઝાપુર નજીકથી પસાર થાય છે.
• ભારતીય પ્રમાણ સમય (IST), ગ્રીનવિચ સરેરાશ સમય (GMT) કરતાં 5 કલાક 30 મિનિટ આગળ છે.
• ભારતના પૂર્વ અને પશ્ચિમ ભાગ વચ્ચે સ્થાનિક સૂર્યસમયનો તફાવત આશરે બે કલાક જેટલો થાય છે.

યાદ રાખો: ભારતનો સત્તાવાર પ્રમાણ સમય આખા દેશમાં એકસરખો છે. સ્થાનિક સૂર્યસમય અને સત્તાવાર IST એક જ બાબત નથી.

2ભારતની સરહદો અને પાડોશી દેશો

ભારતની જમીન સરહદો અને સમુદ્રી પડોશીઓનું સ્થાન ભૂગોળમાં વારંવાર પૂછાય છે.

દિશા/વિસ્તાર	દેશો
ઉત્તર-પશ્ચિમ	પાકિસ્તાન, અફઘાનિસ્તાન
ઉત્તર	ચીન, નેપાળ, ભૂટાન
પૂર્વ	બાંગ્લાદેશ, મ્યાનમાર
દક્ષિણમાં સમુદ્રી પડોશી	શ્રીલંકા, માલદીવ

ભારતના મુખ્ય ભૂમિભાગની જમીન સરહદો પરંપરાગત રીતે પાકિસ્તાન, અફઘાનિસ્તાન, ચીન, નેપાળ, ભૂટાન, બાંગ્લાદેશ અને મ્યાનમાર સાથે દર્શાવવામાં આવે છે. સમુદ્રી પડોશીઓમાં શ્રીલંકા અને માલદીવનો સમાવેશ થાય છે.

પાકની સામુદ્રધુની (Palk Strait)

પાકની સામુદ્રધુની ભારતના તમિલનાડુ વિસ્તાર અને શ્રીલંકા વચ્ચે આવેલી સાંકડી સમુદ્રી પટ્ટી છે.

પરીક્ષા ટિપ: અરબ સાગર ભારતની પશ્ચિમે, બંગાળની ખાડી પૂર્વે અને હિંદ મહાસાગર દક્ષિણે આવેલો છે.

3ભારતના છ મુખ્ય પ્રાકૃતિક વિભાગો

ભૂપૃષ્ઠની રચના અને લક્ષણોના આધારે ભારતને છ મુખ્ય પ્રાકૃતિક વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવે છે.

1. ઉત્તરના પર્વતોહિમાલય અને તેની પર્વતશ્રેણીઓ

2. ઉત્તરના વિશાળ મેદાનોસિંધુ, ગંગા અને બ્રહ્મપુત્ર નદીપ્રણાલીઓના કાંપથી રચાયેલાં મેદાનો

3. ભારતીય મહામરુસ્થળપશ્ચિમ ભારતમાં આવેલો થારનો સૂકો પ્રદેશ

4. દ્વીપકલ્પીય ઉચ્ચપ્રદેશપ્રાચીન ખડકોવાળો વિશાળ ઉચ્ચ ભૂમિભાગ

5. તટીય મેદાનોઅરબ સાગર અને બંગાળની ખાડીની આસપાસનાં કિનારાનાં મેદાનો

6. દ્વીપસમૂહોલક્ષદ્વીપ તથા અંદમાન-નિકોબાર ટાપુઓ

4ઉત્તરનાં પર્વતો અને વિશાળ મેદાનો

ઉત્તરનો પર્વતીય પ્રદેશ – હિમાલય

હિમાલય શબ્દનો અર્થ સામાન્ય રીતે “બરફનું ઘર” એવો થાય છે. હિમાલયની મુખ્ય શ્રેણીઓને ત્રણ સમાંતર ભાગોમાં સમજાવવામાં આવે છે.

શ્રેણી	બીજું નામ	મુખ્ય લક્ષણ
ઉત્તરની સૌથી ઊંચી શ્રેણી	હિમાદ્રી / બૃહદ હિમાલય	સૌથી ઊંચી અને બરફથી ઢંકાયેલી અનેક શિખરો ધરાવતી શ્રેણી
મધ્યની શ્રેણી	હિમાચલ / મધ્ય હિમાલય	ઘણી ખીણો અને પ્રસિદ્ધ ગિરિમથકો આવેલા છે
દક્ષિણની શ્રેણી	શિવાલિક / બાહ્ય હિમાલય	હિમાલયની સૌથી બહારની અને તુલનાત્મક રીતે નવી શ્રેણી

મહત્વપૂર્ણ સુધારો: માઉન્ટ એવરેસ્ટ વિશ્વનું સૌથી ઊંચું પર્વતશિખર છે, પરંતુ તે નેપાળ અને ચીનની સરહદ પર આવેલું છે; તે ભારતની સરહદમાં નથી.

ઉત્તરનું વિશાળ મેદાન (Northern Indian Plains)

• આ મેદાન હિમાલયની દક્ષિણે આવેલું છે.
• સિંધુ, ગંગા, બ્રહ્મપુત્ર અને તેમની સહાયક નદીઓ દ્વારા લાવવામાં આવેલા કાંપના નિક્ષેપથી તેની રચના થઈ છે.
• માટી ફળદ્રુપ અને ભૂમિ મોટા ભાગે સપાટ હોવાથી ખેતી માટે અનુકૂળ છે.
• પાણી અને ખેતીની અનુકૂળતા હોવાથી અહીં અનેક વિસ્તારોમાં વસ્તી ગીચ છે.

5ભારતીય મહામરુસ્થળ – થાર

ભારતીય મહામરુસ્થળ ભારતના પશ્ચિમ ભાગમાં, મુખ્યત્વે રાજસ્થાનમાં આવેલું છે. તેને થારનું રણ પણ કહેવામાં આવે છે.

• અહીં વરસાદ ઓછો પડે છે અને આબોહવા સૂકી હોય છે.
• ઘણા વિસ્તારોમાં રેતાળ જમીન અને રેતીના ઢૂવા જોવા મળે છે.
• વનસ્પતિ પ્રમાણમાં ઓછી હોય છે અને તે સૂકી આબોહવા માટે અનુકૂળ બનેલી હોય છે.
• અહીંનાં લોકો ખેતી, પશુપાલન અને અન્ય સ્થાનિક વ્યવસાયો કરે છે.

6દ્વીપકલ્પીય ઉચ્ચપ્રદેશ

દ્વીપકલ્પીય ઉચ્ચપ્રદેશ ભારતના પ્રાચીન ભૂમિભાગોમાંનો એક છે. તેનો મોટો ભાગ કઠોર ખડકોથી બનેલો છે અને તેની સામાન્ય રચના ત્રિકોણાકાર છે.

મુખ્ય પર્વતમાળાઓ

• અરવલ્લી પર્વતમાળા: ભારતની અત્યંત પ્રાચીન પર્વતમાળાઓમાંની એક, જે રાજસ્થાન અને આસપાસના વિસ્તારોમાં વિસ્તરે છે.
• વિંધ્ય પર્વતમાળા: મધ્ય ભારતમાં આવેલી પર્વતમાળા.
• સાતપુડા પર્વતમાળા: મધ્ય ભારતમાં નર્મદા ખીણની દક્ષિણ તરફનો મહત્વનો પર્વતીય પ્રદેશ.
• પશ્ચિમ ઘાટ / સહ્યાદ્રી: દ્વીપકલ્પીય ઉચ્ચપ્રદેશની પશ્ચિમ બાજુએ વિસ્તરેલી લાંબી પર્વતમાળા.
• પૂર્વ ઘાટ: પૂર્વ કિનારાની નજીક આવેલી, અનેક નદીઓ દ્વારા વિભાજિત અને તૂટક પર્વતમાળા.

નર્મદા અને તાપી નદીઓ

નર્મદા અને તાપી નદીઓ પશ્ચિમ તરફ વહે છે અને અરબ સાગરમાં મળે છે. તેમની ખીણો દ્વીપકલ્પીય ભારતના ભૂપૃષ્ઠમાં મહત્વનું સ્થાન ધરાવે છે.

પરીક્ષાલક્ષી તુલના: પશ્ચિમ ઘાટ સામાન્ય રીતે વધુ સળંગ પર્વતમાળા છે, જ્યારે પૂર્વ ઘાટ અનેક નદીઓથી કાપાયેલા હોવાથી તૂટક સ્વરૂપ ધરાવે છે.

7તટીય મેદાનો અને દ્વીપસમૂહો

તટીય મેદાનો (Coastal Plains)

વિશેષતા	પશ્ચિમ કિનારાનું મેદાન	પૂર્વ કિનારાનું મેદાન
સ્થાન	પશ્ચિમ ઘાટ અને અરબ સાગર વચ્ચે	પૂર્વ ઘાટ અને બંગાળની ખાડી વચ્ચે
સામાન્ય પહોળાઈ	તુલનાત્મક રીતે સાંકડું	તુલનાત્મક રીતે પહોળું
મુખ્ય લક્ષણ	કિનારાના મેદાનો અને કેટલાક વિસ્તારોમાં ખાડીઓ/મુહાણાં	મોટી નદીઓના મુખત્રિકોણ પ્રદેશો
મુખ્ય નદીઓ	કિનારાની નદીઓ અને પશ્ચિમ તરફ વહેતી નદીઓ	મહાનદી, ગોદાવરી, કૃષ્ણા અને કાવેરી

પૂર્વ કિનારે મહાનદી, ગોદાવરી, કૃષ્ણા અને કાવેરી જેવી નદીઓ બંગાળની ખાડીમાં મળતી વખતે મોટા મુખત્રિકોણ પ્રદેશો બનાવે છે.

ભારતના મુખ્ય દ્વીપસમૂહો

લક્ષદ્વીપ ટાપુઓ અરબ સાગરમાં આવેલા ટાપુઓ. તેમાં પરવાળાની રચનાઓનું વિશેષ મહત્ત્વ છે.

અંદમાન અને નિકોબાર ટાપુઓ બંગાળની ખાડીમાં આવેલા ટાપુસમૂહો. તેઓ ભારતના દક્ષિણ-પૂર્વ સમુદ્રી વિસ્તારમાં સ્થિત છે.

8ભારતનું રાજકીય વિભાજન

વહીવટી વ્યવસ્થા માટે ભારતને રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં વહેંચવામાં આવ્યું છે.

રાજ્યો28

કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો8

રાષ્ટ્રીય રાજધાનીનવી દિલ્હી

ક્ષેત્રફળ પ્રમાણે સૌથી મોટું રાજ્યરાજસ્થાન

ક્ષેત્રફળ પ્રમાણે સૌથી નાનું રાજ્યગોવા

ધ્યાન આપો: રાજ્યોની સંખ્યા અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની સંખ્યા સંબંધિત પ્રશ્નોમાં “ક્ષેત્રફળ પ્રમાણે” અને “વસ્તી પ્રમાણે” જેવા શબ્દો ધ્યાનથી વાંચવા.

9પરીક્ષાલક્ષી મહત્વના શબ્દો

શબ્દ	અર્થ
દ્વીપકલ્પ (Peninsula)	ત્રણ બાજુ પાણીથી ઘેરાયેલો અને એક બાજુ જમીન સાથે જોડાયેલો ભૂમિભાગ.
પરવાળા (Corals)	કોરલ પોલિપ્સ નામના નાના સમુદ્રી જીવોની રચનાથી બનતી કઠોર રચનાઓ.
મુખત્રિકોણ પ્રદેશ (Delta)	નદી સમુદ્ર કે અન્ય જળાશયમાં મળે તે પહેલાં કાંપના નિક્ષેપથી બનેલો ભૂમિભાગ.
કાંપ (Alluvium)	નદીઓ દ્વારા વહન કરીને લાવવામાં આવેલા રેતી, કાદવ અને અન્ય સૂક્ષ્મ કણોના નિક્ષેપ.
અક્ષાંશ (Latitude)	વિષુવવૃત્તથી ઉત્તર કે દક્ષિણનું કોણીય અંતર દર્શાવતી કાલ્પનિક રેખાઓ.
રેખાંશ (Longitude)	ગ્રીનવિચના મુખ્ય મધ્યાહ્નવૃત્તથી પૂર્વ કે પશ્ચિમનું કોણીય અંતર દર્શાવતી કાલ્પનિક રેખાઓ.
દ્વીપસમૂહ (Archipelago)	એકબીજાની નજીક આવેલા ટાપુઓનો સમૂહ.
ઉચ્ચપ્રદેશ (Plateau)	આસપાસની જમીન કરતાં ઊંચો અને મોટા ભાગે ઉપરથી સપાટ ભૂમિભાગ.

10ઝડપી પુનરાવર્તન (Quick Revision)

• ભારત ઉત્તર અને પૂર્વ ગોળાર્ધમાં આવેલું છે.
• ભારતનું ક્ષેત્રફળ આશરે 32.87 લાખ ચોરસ કિમી છે.
• ભારત ક્ષેત્રફળ પ્રમાણે વિશ્વનો સાતમો સૌથી મોટો દેશ છે.
• કર્કવૃત્ત ભારતનાં આઠ રાજ્યોમાંથી પસાર થાય છે.
• ભારતનો પ્રમાણ રેખાંશ 82°30′ પૂર્વ છે.
• IST, GMT કરતાં 5 કલાક 30 મિનિટ આગળ છે.
• હિમાલયની મુખ્ય શ્રેણીઓ: હિમાદ્રી, હિમાચલ અને શિવાલિક.
• ઉત્તરનાં મેદાનો નદીઓના કાંપના નિક્ષેપથી રચાયાં છે.
• થારનું રણ મુખ્યત્વે રાજસ્થાનમાં આવેલું છે.
• નર્મદા અને તાપી પશ્ચિમ તરફ વહેતી નદીઓ છે.
• પશ્ચિમ કિનારાનું મેદાન તુલનાત્મક રીતે સાંકડું છે.
• લક્ષદ્વીપ અરબ સાગરમાં છે; અંદમાન-નિકોબાર બંગાળની ખાડીમાં છે.
• ભારતમાં 28 રાજ્યો અને 8 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો છે.
• ક્ષેત્રફળ પ્રમાણે રાજસ્થાન સૌથી મોટું અને ગોવા સૌથી નાનું રાજ્ય છે.

11MCQ ક્વિઝ – તમારી તૈયારી ચકાસો

દરેક પ્રશ્ન માટે એક સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો. અંતે “જવાબ તપાસો” પર ક્લિક કરો. દરેક પ્રશ્નની સમજૂતી પણ જોઈ શકશો.

પ્રશ્ન 1. ભારતમાંથી પસાર થતું કર્કવૃત્ત કયા અક્ષાંશ પર આવેલું છે?

0° 23°30′ ઉત્તર 66°30′ ઉત્તર 90° ઉત્તર

પ્રશ્ન 2. ભારતનો પ્રમાણ રેખાંશ કયો છે?

68°7′ પૂર્વ 97°25′ પૂર્વ 82°30′ પૂર્વ 23°30′ પૂર્વ

પ્રશ્ન 3. ક્ષેત્રફળ પ્રમાણે ભારત વિશ્વમાં કયા ક્રમે છે?

સાતમા પાંચમા બીજા દસમા

પ્રશ્ન 4. કર્કવૃત્ત ભારતનાં કેટલાં રાજ્યોમાંથી પસાર થાય છે?

5 6 7 8

પ્રશ્ન 5. IST, GMT કરતાં કેટલો આગળ છે?

4 કલાક 5 કલાક 30 મિનિટ 6 કલાક 30 મિનિટ 2 કલાક

પ્રશ્ન 6. હિમાલયની સૌથી ઊંચી મુખ્ય શ્રેણી કઈ છે?

શિવાલિક હિમાચલ હિમાદ્રી અરવલ્લી

પ્રશ્ન 7. ઉત્તરનાં વિશાળ મેદાનોની રચનામાં કયા પદાર્થનું મુખ્ય યોગદાન છે?

નદીનો કાંપ માત્ર લાવા પરવાળાં હિમનદનો બરફ જ

પ્રશ્ન 8. થારનું રણ મુખ્યત્વે કયા રાજ્યમાં આવેલું છે?

આસામ કેરળ ઓડિશા રાજસ્થાન

પ્રશ્ન 9. કઈ નદીઓ પશ્ચિમ તરફ વહે છે?

ગોદાવરી અને કાવેરી નર્મદા અને તાપી ગંગા અને યમુના મહાનદી અને કૃષ્ણા

પ્રશ્ન 10. લક્ષદ્વીપ ટાપુઓ કયા સમુદ્રમાં આવેલા છે?

અરબ સાગર બંગાળની ખાડી લાલ સમુદ્ર ભૂમધ્ય સમુદ્ર

પ્રશ્ન 11. ભારતમાં કેટલાં કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો છે?

6 7 8 9

પ્રશ્ન 12. ક્ષેત્રફળ પ્રમાણે ભારતનું સૌથી નાનું રાજ્ય કયું છે?

સિક્કિમ ત્રિપુરા મણિપુર ગોવા

પ્રશ્ન 13. અંદમાન અને નિકોબાર ટાપુઓ ક્યાં આવેલા છે?

અરબ સાગર બંગાળની ખાડી કચ્છના અખાતમાં મન્નારના અખાતમાં જ

પ્રશ્ન 14. મુખત્રિકોણ પ્રદેશ (Delta) મુખ્યત્વે કેવી રીતે બને છે?

નદીના કાંપના નિક્ષેપથી માત્ર પવનના ધોવાણથી જ્વાળામુખી ફાટવાથી જ ભૂકંપથી જ

પ્રશ્ન 15. કયું કિનારાનું મેદાન સામાન્ય રીતે વધુ પહોળું છે?

પશ્ચિમ કિનારાનું મેદાન માત્ર કચ્છનું મેદાન પૂર્વ કિનારાનું મેદાન કોઈ પણ નહીં

નિષ્કર્ષ

ભારતનું ભૌગોલિક સ્થાન, વિશાળ વિસ્તાર, હિમાલય, નદીઓનાં મેદાનો, ઉચ્ચપ્રદેશ, રણ, તટીય પ્રદેશો અને ટાપુઓ દેશને પ્રાકૃતિક વૈવિધ્ય આપે છે. આ પ્રકરણનો અભ્યાસ કરતી વખતે સ્થાન, દિશા, પર્વતમાળા, નદીઓ અને ટાપુઓને નકશા સાથે યાદ કરવાથી પરીક્ષાની તૈયારી વધુ મજબૂત બને છે.

અભ્યાસ સૂચન: ભારતના નકશામાં કર્કવૃત્ત, પ્રમાણ રેખાંશ, હિમાલય, થારનું રણ, પશ્ચિમ અને પૂર્વ ઘાટ તથા બંને ટાપુસમૂહોનું સ્થાન ઓળખવાની પ્રેક્ટિસ કરો.

IMMY'S ACADEMY

ગુજરાતી માધ્યમ • સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની તૈયારી

અભ્યાસ કરો • પુનરાવર્તન કરો • સફળતા મેળવો