Cabinet Secretariat and PMO in Gujarati

Union Government & Administration 🎯

પ્રકરણ ૧૪: કેબિનેટ સચિવાલય અને વડાપ્રધાન કાર્યાલય
(Cabinet Secretariat and PMO)

કેન્દ્રીય સરકાર અને વહીવટ — સંકલનકારી સંસ્થાઓ | UPSC (Mains), GPSC Class 1/2 માટે સંપૂર્ણ અભ્યાસ નોંધો

ભાગ અ — કેબિનેટ સચિવાલય (CABINET SECRETARIAT)

કેબિનેટ સચિવાલય એ કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળ (Union Cabinet) ને મદદ કરતી સર્વોચ્ચ સંકલનકારી સંસ્થા છે.

કેબિનેટ સચિવાલયનું મુખ્ય વહીવટી માળખું

રાજકીય વડા ➔ ભારતના વડાપ્રધાન (Prime Minister of India)

↓

વહીવટી વડા ➔ કેબિનેટ સચિવ (Cabinet Secretary - દેશના સર્વોચ્ચ IAS અધિકારી)

ઐતિહાસિક વિકાસ (Evolution):

• ૧૮૬૧ (Indian Councils Act): ગવર્નર જનરલની એક્ઝિક્યુટિવ કાઉન્સિલમાં પોર્ટફોલિયો સિસ્ટમ સ્વીકારાઈ.
• ૧૯૪૬ (અંતરિમ સરકાર): એક્ઝિક્યુટિવ કાઉન્સિલ સચિવાલયનું નામ બદલીને 'કેબિનેટ સચિવાલય' કરાયું.
• બંધારણીય આધાર: અનુચ્છેદ ૭૭(૩) હેઠળ રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા બનાવવામાં આવતા Government of India (Allocation of Business) Rules અને Transaction of Business Rules ના સંચાલનની જવાબદારી.

કેબિનેટ સચિવાલય હેઠળની મુખ્ય સંસ્થાઓ/વિભાગો:

૧. DPG (૧૯૮૮): જાહેર ફરિયાદોનું નિવારણ કરતું નિયામકાલય.

૨. NA-CWC (૧૯૯૭): રાસાયણિક શસ્ત્ર કરાર અંગેની સત્તામંડળ.

૩. DBT મિશન (૨૦૧૫): યોજના આયોગમાંથી કેબિનેટ સચિવાલય હેઠળ સ્થાનાંતરિત.

૪. PMG: આંતરમાળખાકીય અને PPP પ્રોજેક્ટ્સની મંજૂરી આપતું ગ્રુપ.

૫. Office of PSA (૧૯૯૯): વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી નીતિ સલાહકાર.

૬. PM-STAIC (૨૦૧૮): વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી અને નવીનતા સલાહકાર પરિષદ.

🆘 આપત્તિ વ્યવસ્થાપન (NCMC): રાષ્ટ્રીય કટોકટી વ્યવસ્થાપન સમિતિ (National Crisis Management Committee) ના અધ્યક્ષ કેબિનેટ સચિવ હોય છે, જે આપત્તિ સમયે તમામ મંત્રાલયો અને રાજ્યો વચ્ચે સર્વોચ્ચ સંકલન સાધે છે.

ઈ-ગવર્નન્સ પહેલો: e-Samiksha (ઓનલાઈન નિર્ણય મોનિટરિંગ), e-Nivesh (રોકાણકારો માટે મંજૂરી પોર્ટલ), અને EVCS (સુરક્ષિત વીડિયો કોન્ફરન્સિંગ).

ભાગ બ — વડાપ્રધાન કાર્યાલય (PRIME MINISTER'S OFFICE - PMO)

PMO એ એક બિન-બંધારણીય અને વૈધાનિક-રહિત (Extra-Constitutional) સ્વાયત્ત સંસ્થા છે.

• સ્થાપના: ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ (શરૂઆતમાં 'Prime Minister's Secretariat' - PMS તરીકે ઓળખાતું).
• નામ બદલાવ: ૧૯૭૭ માં જનતા સરકાર દ્વારા 'PMS' નું નામ બદલીને 'PMO' કરવામાં આવ્યું.

PMO નો ઐતિહાસિક વિકાસ (Timeline):

• નેહરુ યુગ (૧૯૪૭-૬૪): કદ નાનું, કેબિનેટ સચિવાલય મુખ્ય સંકલનકાર.
• લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી (૧૯૬૪-૬૬): એલ. કે. ઝા પ્રાઇવેટ સેક્રેટરી બનતા PMO શક્તિશાળી બનવાનું શરૂ થયું.
• ઇન્દિરા ગાંધી યુગ (૧૯૬૬-૭૭): પી. એન. હક્સરના સમયમાં PMO સરકારી સત્તાનું મુખ્ય કેન્દ્ર બન્યું.
• ૧૯૯૧ થી અત્યાર સુધી: નીતિગત નિર્ણયો, આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષામાં પીએમઓનો પ્રભાવ અત્યંત વધી ગયો.

સંસ્થાકીય માળખું અને મુખ્ય કાર્યો:

• વહીવટી વડા: વડાપ્રધાનના મુખ્ય સચિવ (Principal Secretary to PM).
• વડાપ્રધાનને બંધારણીય અને વહીવટી ફરજોમાં મદદ કરવી.
• મંત્રાલયો અને નીતિ આયોગ સાથે સંકલન સાધવું.
• મહત્વની નિમણૂકો (ACC - Appointments Committee of the Cabinet) માટે વિચારણા પૂરી પાડવી.
• જાહેર સંપર્ક અને વડાપ્રધાનની છબી (Public Relations) નું સંચાલન.

PMO ના વધતા પ્રભાવ અંગેનું પૃથક્કરણ (Pros vs Cons):

સકારાત્મક પાસાં (Pros)	ચિંતાઓ / નકારાત્મક પાસાં (Cons)
• ઝડપી અને નિર્ણાયક નિર્ણય પ્રક્રિયા.	• 'સમાંતર કેબિનેટ' (Parallel Cabinet) નો ઉદય.
• મંત્રાલયો વચ્ચે ઝડપી સંકલન અને વિલંબનો અંત.	• મંત્રીઓની સંચાલકીય સ્વાયત્તતા નબળી પડવી.
• મોટી યોજનાઓનું રીઅલ-ટાઇમ મોનિટરિંગ.	• કેબિનેટ સચિવાલયનું વર્ચસ્વ ઘટવું.

સરખામણી: કેબિનેટ સચિવાલય વિ. PMO

સરખામણીનો આધાર	કેબિનેટ સચિવાલય (Cabinet Secretariat)	વડાપ્રધાન કાર્યાલય (PMO)
મુખ્ય ભૂમિકા	સમગ્ર કેબિનેટને સહાય અને આંતર-મંત્રાલય સંકલન	વડાપ્રધાનને વ્યક્તિગત/નીતિગત વહીવટી સહાય
બંધારણીય/કાનૂની સ્થાન	સરકારી તંત્રનો વિધિવત વહીવટી ભાગ (Rules of Business)	બિન-બંધારણીય સંસ્થા (Extra-Constitutional)
વહીવટી વડા	કેબિનેટ સચિવ (Cabinet Secretary)	વડાપ્રધાનના મુખ્ય સચિવ (Principal Secretary)
સંકલન વર્તુળ	સમગ્ર મંત્રીમંડળ અને તમામ મંત્રાલયો	વડાપ્રધાનના અગ્રતા ધરાવતા ક્ષેત્રો

🚀 વેલ્યુ-એડીશન ડેટા (Value-Added Data for UPSC/GPSC)

૧. કેબિનેટ સમિતિઓ અને કેબિનેટ સચિવાલય:

કેબિનેટ સચિવાલય તમામ કેબિનેટ સમિતિઓ (Cabinet Committees) ને સચિવાલયી સહાય આપે છે, જેમ કે:
• CCEA (આર્થિક બાબતોની કેબિનેટ સમિતિ)
• CCS (સંરક્ષણ બાબતોની કેબિનેટ સમિતિ)
• ACC (નિમણૂકો સંબંધી કેબિનેટ સમિતિ)
• CCPA (રાજકીય બાબતોની કેબિનેટ સમિતિ)

૨. UPSC Mains મોડેલ ફ્રેમવર્ક (Answer Writing Matrix):

પ્રશ્ન: "વડાપ્રધાન કાર્યાલય (PMO) ના અતિશય પ્રભાવે કેબિનેટ પ્રણાલીની 'સામૂહિક જવાબદારી' (Collective Responsibility) ને નબળી પાડીને વડાપ્રધાન પ્રણાલી (Prime Ministerial System) ને જન્મ આપ્યો છે." — વિવેચનાત્મક સમીક્ષા કરો.

ઉત્તરનું માળખું (Answer Writing Framework):

• પ્રસ્તાવના (Introduction): PMO ના સ્વરૂપ અને કેબિનેટ પ્રણાલીમાં તેના વધતા સ્થાનનો સંક્ષિપ્ત પરિચય.
• મુખ્ય ભાગ (Body):
  ૧. PMO ના પ્રભાવના કારણો: નિર્ણયોનું કેન્દ્રીકરણ, રાજકીય સ્થિરતા, ટેકનોલોજી આધારિત મોનિટરિંગ અને ઝડપી ઉકેલની જરૂરિયાત.
  ૨. કેબિનેટ પ્રણાલી પર અસર: મંત્રીઓ પીએમઓ પર નિર્ભર બનવું, કેબિનેટ સચિવાલયના સંકલનકારી સ્થાન પર અસર, અને કેબિનેટના 'પ્રથમ સમાન' ના સ્થાને PM સર્વોચ્ચ બનવું.
  ૩. પીએમઓ ની જરૂરિયાત (સંતુલન): આધુનિક જટિલ શાસનમાં વડાપ્રધાનને ટેકનિકલ, સુરક્ષા અને આર્થિક સલાહ આપવા મજબૂત સચિવાલય અનિવાર્ય છે.
• નિષ્કર્ષ (Conclusion): PMO ની શક્તિ મંત્રાલયો પર પ્રભુત્વ જમાવવા માટે નહીં પણ તેમના સંકલન માટે વપરાવી જોઈએ. 'પીએમઓનું સંકલન' અને 'કેબિનેટની સામૂહિક જવાબદેહી' વચ્ચેનું સંતુલન જ ભારતીય લોકશાહીનો સાચો આત્મા છે.

⚡ ૧૫ અતિ મહત્વપૂર્ણ વન-લાઈનર્સ (Quick Revision Points)

૧. કેબિનેટ સચિવ ➔ તમામ નાગરિક સેવાઓ (Civil Services) ના વહીવટી વડા.

૨. અનુચ્છેદ ૭૭ ➔ સરકારી કામકાજના સંચાલનના નિયમો (Rules of Business).

૩. ૧૯૪૬ ➔ એક્ઝિક્યુટિવ કાઉન્સિલમાંથી 'કેબિનેટ સચિવાલય' નામાભિધાન.

૪. ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ ➔ વડાપ્રધાન સચિવાલય (PMS) ની સ્થાપના.

૫. ૧૯૭૭ ➔ PMS નું નામ બદલીને PMO કરવામાં આવ્યું.

૬. NCMC ➔ નેશનલ ક્રાઇસિસ મેનેજમેન્ટ કમિટી (અધ્યક્ષ: કેબિનેટ સચિવ).

૭. DPG (૧૯૮૮) ➔ જાહેર ફરિયાદોના નિવારણ માટે કેબિનેટ સચિવાલય હેઠળ.

૮. DBT મિશન (૨૦૧૫) ➔ કેબિનેટ સચિવાલય હેઠળ ખસેડવામાં આવ્યું.

૯. e-Samiksha ➔ નિર્ણયોના અમલીકરણ માટેનું ડિજિટલ મોનિટરિંગ પોર્ટલ.

૧૦. PMO નો દરજ્જો ➔ બિન-બંધારણીય અને અતિ-બંધારણીય સંસ્થા.

૧૧. PMO ના વહીવટી વડા ➔ વડાપ્રધાનના મુખ્ય સચિવ (Principal Secretary).

૧૨. ACC ➔ ઉચ્ચ વહીવટી નિમણૂકો મંજૂર કરતી કેબિનેટ સમિતિ.

૧૩. પી. એન. હક્સર ➔ ઇન્દિરા ગાંધીના સમયમાં PMO ને શક્તિશાળી બનાવનાર.

૧૪. PM-STAIC (૨૦૧૮) ➔ કેબિનેટ સચિવાલય હેઠળની વિજ્ઞાન પરિષદ.

૧૫. સુશાસનનું સૂત્ર ➔ સંકલિત કેબિનેટ સચિવાલય અને સક્ષમ PMO નું સંતુલન.

📚 ઇમ્મીઝ એકેડમી (Immy's Academy): GPSC, Dy.SO, STI, GSSSB અને અન્ય સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે ઉત્કૃષ્ટ સ્ટડી મટીરીયલ અને ટેસ્ટ સિરીઝ માટે અમારી સાથે જોડાયેલા રહો!