Gujarati Grammar: છંદ અને તેના પ્રકારો – વ્યાખ્યા, પ્રકારો, નિયમો અને ઉદાહરણો

છંદ અને તેના પ્રકારો – વ્યાખ્યા, નિયમો અને સરળ ઉદાહરણો સાથે

ગુજરાતી વ્યાકરણ માસ્ટર ક્લાસ | GPSC / GSSSB CCE / TET / TAT

છંદ અને તેના પ્રકારો (Chhand in Gujarati Grammar)

૧૦૦+ વિપુલ ઉદાહરણો, ગણરચના, લઘુ-ગુરુના નિયમો અને શોર્ટકટ ચાવીઓ સાથે સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા

કાવ્ય કે કવિતામાં વાણીની મધુરતા, લય અને ગેયતા લાવવા માટે નિયમ અનુસાર કરવામાં આવતી અક્ષરો કે માત્રાઓની વિશિષ્ટ ગોઠવણીને 'છંદ' કહે છે. સંસ્કૃત સાહિત્યમાં છંદોને વૃત્ત (અક્ષરમેળ) અને જાતિ (માત્રામેળ) એમ બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે. ગુજરાત સરકારની સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ (GPSC, CCE, TET, TAT, CCE) માં છંદ ઓળખવાના ૨ થી ૪ ગુણના પ્રશ્નો ફરજિયાત પૂછાય છે.

💡 છંદ સમજવા માટેના પાયાના શબ્દો (Basic Terminology)

• ચરણ / પદ: છંદના પૂરેપૂરા માપવાળી એક કાવ્ય પંક્તિને ચરણ કે પદ કહે છે.
• યતિ: કાવ્ય પંક્તિનું ગાન કરતી વખતે વચ્ચે જે સ્થળે વિરામ લેવો પડે (અટકવું પડે) તેને યતિ કહેવાય છે.
• તાલ: છંદમાં ગાન કરતી વખતે અમુક અંતરે જે ભાર મુકાય છે તેને તાલ કહે છે.
• લઘુ અક્ષર (લ / U): હ્રસ્વ સ્વર ધરાવતો અક્ષર (અ, ઇ, ઉ, ઋ). ૧ માત્રા ગણાય.
• ગુરુ અક્ષર (ગા / –): દીર્ઘ સ્વર ધરાવતો અક્ષર (આ, ઈ, ઊ, એ, ઓ, ઐ, ઔ). ૨ માત્રા ગણાય.

🎯 ૮ ગણ ચક્રનું માસ્ટર સૂત્ર: યમાતારાજભાનસલગા

અક્ષરમેળ છંદમાં ૩-૩ અક્ષરોના જૂથને 'ગણ' કહેવાય છે. કુલ ૮ ગણ યાદ રાખવાનું સૂત્ર નીચે મુજબ છે:

ગણ	સૂત્ર અક્ષરો	લઘુ-ગુરુ બંધારણ	સંજ્ઞા	દ્રષ્ટાંત શબ્દ
ય ગણ	ય મા તા	લ ગા ગા	U – –	યશોદા
મ ગણ	મા તા રા	ગા ગા ગા	– – –	માતાજી
ત ગણ	તા રા જ	ગા ગા લ	– – U	તારાજ
ર ગણ	રા જ ભ	ગા લ ગા	– U –	રામજી
જ ગણ	જા ભ ન	લ ગા લ	U – U	જકાત
ભ ગણ	ભા ન સ	ગા લ લ	– U U	ભારત
ન ગણ	ના સ લ	લ લ લ	U U U	નયન
સ ગણ	સા લ ગા	લ લ ગા	U U –	સમતા

⚠️ લઘુનો ગુરુ બનવાના ૪ ખાસ નિયમો (IMP Special Rules)

1. તીવ્ર અનુસ્વાર નિયમ: જો અક્ષર પર અનુસ્વાર તીવ્ર (ભારે) હોય તો લઘુ અક્ષર પણ ગુરુ ગણાય. (દા.ત. પંકજ, ગંગા, કુંદન, સંમતિ). પરંતુ જો અનુસ્વાર હળવો/મૃદુ હોય તો લઘુ જ રહે. (દા.ત. કહ્યું, જઉં, કુંવારું).
2. જોડાક્ષર (સંયુક્ત અક્ષર) નિયમ: લઘુ અક્ષર પછી જોડાક્ષર આવે અને તેનો થડકો પૂર્વના અક્ષર પર પડે તો તે પૂર્વનો લઘુ અક્ષર ગુરુ બને છે. (દા.ત. 'નિષ્ફળ' માં 'નિ', દુષ્ટ, શિષ્ટ, દ્રષ્ટિ, સત્ય). પરંતુ જો થડકો ન પડે તો લઘુ જ રહે. (દા.ત. ગળ્યું, પડ્યો).
3. વિસર્ગ નિયમ: વિસર્ગવાળો અક્ષર લઘુ હોય પરંતુ વિસર્ગનો ઉચ્ચાર સ્પષ્ટ કરવો પડે તો તે ગુરુ થાય. (દા.ત. 'અંતઃકરણ' માં 'તઃ', નિઃશસ્ત્ર, નિઃસ્વાર્થ).
4. ચરણનો અંતિમ અક્ષર: કાવ્ય ચરણ કે પંક્તિના અંતે આવતો અક્ષર લઘુ હોય તો પણ છંદના તાલ મેળવવા ગુરુ ગણાય છે.

૧. મુખ્ય અક્ષરમેળ છંદો (Aksharmel Chhand)

🔥 ૧૭ અક્ષરના ૪ પ્રમુખ છંદો (માસ્ટર સરખામણી)

શિખરિણી
બંધારણ: ય મ ન સ ભ લ ગા
યતિ: ૬ અને ૧૨ અક્ષરે
પ્રથમ ૩: U – – (લ ગા ગા)

મંદાક્રાન્તા
બંધારણ: મ ભ ન ત ત ગા ગા
યતિ: ૪ અને ૧૦ અક્ષરે
પ્રથમ ૩: – – – (ગા ગા ગા)

પૃથ્વી
બંધારણ: જ સ જ સ ય લ ગા
યતિ: ૮ કે ૯ અક્ષરે
પ્રથમ ૩: U – U (લ ગા લ)

હરિણી
બંધારણ: ન સ મ ર સ લ ગા
યતિ: ૬ અને ૧૦ અક્ષરે
પ્રથમ ૩: U U U (લ લ લ)

(૧) શિખરિણી (૧૭ અક્ષર)

બંધારણ: ય મ ન સ ભ લ ગા | યતિ: ૬ અને ૧૨ અક્ષરે.

• અસત્યો માંહેથી પ્રભુ પરમ સત્યે તું લઈ જા.
• પ્રભો અંતર્યામી જીવન જીવના દીન શરણા.
• વળાવી બા આવી નિજ સકલ સંતાન ક્રમશઃ.
• ઠરી મારી આંખો કબીરવડ તુને નીરખીને.
• મને બોલાવે ઓ ગિરિવર તણાં મોનશિખરો.

(૨) મંદાક્રાન્તા (૧૭ અક્ષર)

બંધારણ: મ ભ ન ત ત ગા ગા | યતિ: ૪ અને ૧૦ અક્ષરે.

• હા પસ્તાવો વિપુલ ઝરણું સ્વર્ગથી ઊતર્યું છે.
• રે પંખીડા સુખથી ચણજો, ગીત વા કાંઈ ગાજો.
• બેસી ખાટે પિયરઘરમાં જિંદગી જોઈ સારી.
• કાપી કાપી ફરી ફરી અરે! કાતળી શેલડીની.
• ધીમે ઊઠી શિથિલ કરને નેત્રની પાસ રાખી.

(૩) પૃથ્વી (૧૭ અક્ષર)

બંધારણ: જ સ જ સ ય લ ગા | યતિ: ૮ કે ૯ અક્ષરે.

• ભમો ભરતખંડમાં સકળ ભોમ ખૂંદી વળી.
• ધમાલ ન કરો, જરાય નહિ નેન ભીનાં થશો.
• મને શિશુ તણી ગમે સરળ સૃષ્ટિ સ્નેહભરી.
• ઘણુંક ઘણું ભાંગવું ઘણ ઉઠાવ મારી ભુજા!

(૪) શાર્દૂલવિક્રીડિત (૧૯ અક્ષર)

બંધારણ: મ સ જ સ ત ત ગા | યતિ: ૭ અને ૧૨ અક્ષરે.

• ઊગે છે નભસૂર્ય ગાઢ જગના અંધારને ભેદવા.
• ના મારે તુજ ભેટ બક્ષિસ ન વા તારી કૃપા જોઈએ.
• હીરાની કણિકા સમાન ઝળકે તારા ઝગારે ગ્રહો.
• ઠંડો હીમભર્યો વહે અનિલ શો ઉત્સાહને પ્રેરતો.

(૫) સ્રગ્ધરા (૨૧ અક્ષર)

બંધારણ: મ ર ભ ન ય ય ય | યતિ: ૭ અને ૧૪ અક્ષરે.

• રે આ સાફલ્યટાણું યુગયુગ પલટે તોય પાછું ન આવે.
• ધીમે ધીમે છટાથી કુસુમરજ લઈ ડોલતો વાયુ વાય.
• દેવોને માનવોના મધુમિલન તણાં થાન સંકેત જેવો.

(૬) ૧૧ અને ૧૨ અક્ષરના મહત્વના છંદો

છંદનું નામ	અક્ષર	બંધારણ	મુખ્ય ઉદાહરણ
ઇન્દ્રવજ્રા	૧૧	ત ત જ ગા ગા	ઈલા! સ્મરે છે અહીં એક વેળા.
ઉપેન્દ્રવજ્રા	૧૧	જ ત જ ગા ગા	સદાયે ઊંચે ચડવા વિચારો.
ઉપજાતિ	૧૧	ઇન્દ્રવજ્રા + ઉપેન્દ્રવજ્રા	ભરો ભરો માનવના ઉરોને...
તોટક	૧૨	સ સ સ સ	પ્રભુ જીવન દે, હજી જીવન દે!
ભુજંગી	૧૨	ય ય ય ય	પુરી એક અંધેરીને ગંડુ રાજા.
વંશસ્થ	૧૨	જ ત જ ર	હું માનવી માનવ થાઉં તો ઘણું.
દ્રુતવિલંબિત	૧૨	ન ભ ભ ર	જીવનમાં ઝબકાર કરે જ છે.

(૭) વસંતતિલકા, માલિની, મનહર અને અનુષ્ટુપ

• વસંતતિલકા (૧૪ અક્ષર): ત ભ જ જ ગા ગા | દા.ત. છે માનવજીવનની ઘટમાળ એવી, દુઃખપ્રધાન સુખ અલ્પ થકી ભરેલી.
• માલિની (૧૫ અક્ષર): ન ન મ ય ય (યતિ ૮ અક્ષરે) | દા.ત. સરલ હૃદય ઈચ્છે પાપીને પ્રેમ પાવા. / સરસ સરલ વાક્યે ચોરતી ચિત્ત પ્યારી.
• મનહર (૩૧ અક્ષર): ૪ ચરણ (૮, ૮, ૮, ૭) | દા.ત. ઊંટ કહે આ સભામાં વાંકા અંગવાળા ભૂંડા. / કહે દલપતરામ રાજ અધિરાજ સુણો.
• અનુષ્ટુપ (૩૨ અક્ષર): ૪ ચરણ (૮-૮ અક્ષરના ૪ પદ) | દા.ત. બેસે છે ભાગ્ય બેઠાનું, ઊભું ઊભા રહેલનું. / સૌંદર્યો વેડફી દેતાં ના ના સુંદરતા મળે.

૨. મુખ્ય માત્રામેળ છંદો (Matramel Chhand)

માત્રામેળ છંદમાં અક્ષરોની ગણતરી કરવાને બદલે પંક્તિમાં રહેલી કુલ માત્રાઓ ગણવામાં આવે છે. (લઘુ = ૧ માત્રા, ગુરુ = ૨ માત્રા).

(૧) ચોપાઈ (૧૫ માત્રા)

ચરણ: ૪ | માત્રા: દરેક ચરણમાં ૧૫ માત્રા.

• લાંબો જોડે ટૂંકો જાય, મરે નહીં તો માંદો થાય.
• જો જો રે મોટાના બોલ, ઊજળ ખેડે વાગ્યે ઢોલ.
• કાળી ધોળી રાતી ગાય, પીએ પાણી ચરવા જાય.

(૨) દોહરો (૨૪ માત્રા)

ચરણ: ૪ | ૧ અને ૩ માં ૧૩, ૨ અને ૪ માં ૧૧ માત્રા.

• દીપકના બે દીકરા, કાજળ ને અજવાશ.
• ભણતાં પંડિત નીપજે, લખતાં લહિયો થાય.
• શેરી મિત્રો સો મળે, તાળી મિત્ર અનેક.

(૩) હરિગીત (૨૮ માત્રા)

ચરણ: ૪ | દરેક ચરણમાં ૨૮ માત્રા. (છેલ્લો ગુરુ)

• જ્યાં જ્યાં નજર મારી ઠરે, યાદી ભરી ત્યાં આપની.
• જે પોષતું તે મારતું એ ક્રમ નથી શું કુદરતી?
• ભૂલો ભલે બીજું બધું મા-બાપને ભૂલશો નહીં.

(૪) સવૈયા (૩૧ કે ૩૨ માત્રા)

યતિ: ૧૬ અને ૨૧ મી માત્રાએ.

• અંતરની એરણ પર કોની પડે હથોડી ચેતનરૂપ?
• ઝેર ગયાં ને વેર ગયાં વળી કાળોકેર ગયા કરનાર.
• આકાશે સંધ્યા ખીલતી માથે સાતમ કેરો ચાંદ.

(૫) ઝૂલણા (૩૭ માત્રા)

વિશેષતા: નરસિંહ મહેતાનો પ્રિય છંદ. (યતિ ૭, ૧૦ મી માત્રાએ)

• જાગને જાદવા કૃષ્ણ ગોવાળિયા તુજ વિના ધેનમાં કોણ જાશે?
• નિરખને ગગનમાં કોણ ઘૂમી રહ્યો તે જ હું તે જ હું શબ્દ બોલે.
• શ્યામના ચરણમાં ઈચ્છું છું મરણ રે નથી અહીંયા કોઈ કૃષ્ણ તોલે.

(૬) સોરઠો અને કટાવ

• સોરઠો (૨૪ માત્રા): દોહરાથી ઊંધું (૧ અને ૩ માં ૧૧, ૨ અને ૪ માં ૧૩).
• કટાવ: ચાર-ચાર માત્રાના પ્રવાહી આવર્તનો.

• સોરઠો: વહાલાં તારાં વેણ, સ્વપ્નમાં પણ સાંભરે.
• કટાવ: ધીમેધીમે ઢાળ ઊતરતી ટેકરીઓની સાખે.

⚡ પરીક્ષામાં છંદ ઓળખવાની સુપર શોર્ટકટ ચાવી

• પગલું ૧: સૌપ્રથમ પંક્તિના અક્ષરો ગણો.
• જો ૧૭ અક્ષર હોય: પ્રથમ ૩ અક્ષરો ચકાસો ➔ યમાતા (U––) = શિખરિણી | માતારા (–––) = મંદાક્રાન્તા | જાભાન (U–U) = પૃથ્વી | નાસલ (UUU) = હરિણી.
• જો ૧૧ અક્ષર હોય: તતજગાગા = ઇન્દ્રવજ્રા | જતજગાગા = ઉપેન્દ્રવજ્રા.
• જો ૧૨ અક્ષર હોય: સસસસ = તોટક | યયયય = ભુજંગી | જતજર = વંશસ્થ.
• જો ૧૯ અક્ષર હોય: શાર્દૂલવિક્રીડિત | ૨૧ અક્ષર: સ્રગ્ધરા | ૩૧ અક્ષર: મનહર | ૩૨ અક્ષર: અનુષ્ટુપ.
• જો અક્ષરોની સંખ્યાથી મેળ ન પડે: માત્રાઓ ગણો ➔ ૧૫ = ચોપાઈ | ૨૪ = દોહરો / સોરઠો | ૨૮ = હરિગીત | ૩૧/૩૨ = સવૈયા | ૩૭ = ઝૂલણા.

📝 વન-લાઇનર ક્વિક રિવિઝન ક્વિઝ

• ૧. "પરંતુ આંસુના પડદા વતી નયન તો મારા થયાં આંધળા!" ➔ શાર્દૂલવિક્રીડિત (૧૯ અક્ષર)
• ૨. "પરોઢે આવેલા સપન સમ આવ્યા પિયુ તમે." ➔ શિખરિણી (૧૭ અક્ષર)
• ૩. "નમતાથી સૌ કો રીઝે, નમતાને બહુ માન." ➔ દોહરો (૨૪ માત્રા)
• ૪. "ઘીનો દીવો રાણો થાય, અગરબત્તી ઓછી પમરાય." ➔ ચોપાઈ (૧૫ માત્રા)
• ૫. "નરદેવ ભીમકની સુતા દમયંતી નામે સુંદરી." ➔ હરિગીત (૨૮ માત્રા)

🎯 ઉપસંહાર

ગુજરાતી ભાષા અને વ્યાકરણમાં છંદનું જ્ઞાન કાવ્યના આસ્વાદ તેમજ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં પૂરા ગુણ મેળવવા માટે અત્યંત મહત્વનું છે. આ માસ્ટર ચાર્ટ અને ઉદાહરણોનું વારંવાર પુનરાવર્તન કરવાથી છંદનો એક પણ માર્ક્સ કપાશે નહીં!

💬 તમને છંદ વ્યાકરણની આ સરળ સમજૂતી કેવી લાગી? તમારા મિત્રો સાથે જરૂર શેર કરો!