Intragovernmental Relations in Gujarati

Union Government & Administration 🎯

પ્રકરણ ૧૩: સરકારના આંતરિક સંબંધો
(Intragovernmental Relations)

કેન્દ્રીય સરકાર અને વહીવટ — સંસ્થાગત સમાનવય અને સુશાસન | UPSC (Mains), GPSC Class 1/2 માટે સંપૂર્ણ અભ્યાસ નોંધો

૧. આંતર-સરકારી સંબંધોનો અર્થ (Concept of Intragovernmental Relations)

સરળ અર્થ: આંતર-સરકારી સંબંધો (Intragovernmental Relations) એટલે એક જ સરકારના વિવિધ મંત્રાલયો, વિભાગો, એજન્સીઓ અને અધિકારીઓ વચ્ચેનો પરસ્પર સંબંધ, સંકલન અને સહયોગ.

ઉદાહરણ: નાણા મંત્રાલય ↔ ગૃહ મંત્રાલય, અથવા માર્ગ અને પરિવહન મંત્રાલય ↔ ટેલિકોમ વિભાગ.

📌 મુખ્ય ધ્યેય: સરકારી તંત્રના અલગ-અલગ અંગો એકબીજાથી અલગ રહીને (Silos માં) કામ કરવાને બદલે એકીકૃત લક્ષ્ય માટે મળીને કામ કરે તે સુનિશ્ચિત કરવું.

Intragovernmental vs Intergovernmental:

લક્ષણ	Intragovernmental (સરકારના આંતરિક)	Intergovernmental (સરકારો વચ્ચેના)
સીમારેખા	એક જ સરકારની અંદર (Within same government).	અલગ-અલગ સરકારો વચ્ચે (Between governments).
સ્તર	મંત્રાલય ↔ મંત્રાલય / વિભાગ ↔ વિભાગ.	કેન્દ્ર ↔ રાજ્ય / રાજ્ય ↔ સ્થાનિક સ્વરાજ્ય.
મુખ્ય ધ્યાન	સરકારી વહીવટી સંકલન અને અમલીકરણ.	સમવાયી સંબંધો, સત્તાની વહેંચણી અને સંઘવાદ.

૨. આંતરિક સંકલનની જરૂરિયાત શા માટે? (Why Coordination Matters)

સંકલનના અભાવે જાહેર નાણાનો વ્યય, નીતિગત વિલંબ અને વિભાગો વચ્ચે આંતરિક વિવાદો સર્જાય છે.

⚠️ સંકલન વગરનો વહીવટી ગેરફાયદો (ઉદાહરણ):

PWD વિભાગ ➔ રસ્તાનું નવું નિર્માણ કરે છે.

↓

ટેલિકોમ કે ગેસ લાઇન વિભાગ ➔ કેબલ/પાડપલાઇન માટે તે જ રસ્તો ખોદે છે.

↓

પરિણામ ➔ નાણાનો વ્યય + યોજનામાં વિલંબ + જાહેર જનતાને હેરાનગતિ

• કાર્યોનું પુનરાવર્તન (Duplication of Work): એક જ પ્રકારના કાર્ય માટે અલગ-અલગ વિભાગો બિનજરૂરી સંસાધનો વાપરે છે.
• નીતિગત વિલંબ (Cost Escalation & Delays): મંજૂરીઓ અટકી પડવાથી યોજનાનો ખર્ચ વધી જાય છે.
• ડિપાર્ટમેન્ટલ સિલોસ (Departmental Silos): મંત્રાલયો પોતાને અલગ દ્વીપ સમજીને કામ કરે છે, જેથી એકીકૃત નીતિ ઘડી શકાતી નથી.

૩. પરંપરાગત સંકલન માળખું: GoM અને EGoM (Traditional Mechanisms)

ભારતમાં આંતર-મંત્રાલય વિવાદો ઉકેલવા માટે કેબિનેટ સચિવાલય હેઠળ કમિટીઓ રચવામાં આવતી હતી:

૧. GoM (Group of Ministers):
જટિલ કે નીતિગત વિવાદો ઉકેલવા ચોક્કસ મંત્રીઓની સમિતિ સ્થાપવામાં આવતી હતી, જે પોતાનો અહેવાલ કેબિનેટને સોંપતી હતી.

૨. EGoM (Empowered Group of Ministers):
આ સમૂહને કેબિનેટ તરફથી સીધા નિર્ણયો લેવાની વિશેષ સત્તા આપવામાં આવતી હતી (Transaction of Business Rules, 1961 હેઠળ).

🚫 ૨૦૧૪ નો મહત્વનો નિર્ણય: GoM/EGoM ના લીધે નિર્ણયો અટકી પડતા હોવાથી અને વહીવટી વિલંબ થતો હોવાથી, મે ૨૦૧૪ માં કેન્દ્ર સરકારે તમામ GoMs (૨૧) અને EGoMs (૯) નાબૂદ કર્યા. નિર્ણયો લેવાની સત્તા અને જવાબદેહી સીધી સંબંધિત મંત્રીઓ, સચિવો અને PMO / કેબિનેટ સચિવાલયને સોંપવામાં આવી.

૪. આધુનિક સુધારાત્મક સાધન: પ્રગતિ (PRAGATI Platform)

જૂની ધીમી ફાઇલ સિસ્ટમના સ્થાને માર્ચ ૨૦૧૫ માં કેન્દ્રીય સ્તરે PRAGATI (Pro-Active Governance And Timely Implementation) પ્લેટફોર્મ શરૂ કરવામાં આવ્યું.

PRAGATI નું ૩-સ્તરીય સંસ્થાકીય માળખું

સ્તર ૧ ➔ વડાપ્રધાન કાર્યાલય (PMO)

↓

સ્તર ૨ ➔ કેન્દ્રીય સરકારના સચિવો (Union Secretaries)

↓

સ્તર ૩ ➔ રાજ્યોના મુખ્ય સચિવો (State Chief Secretaries)

PRAGATI ની તકનીકી અને કાર્યકારી વિશેષતાઓ:

• ડિજિટલ ડેટા સંચાલન: CPGRAMS (ફરિયાદ નિવારણ) અને PMG (પ્રોજેક્ટ મોનિટરિંગ) ડેટાબેઝનું સંકલન.
• વિડીયો કોન્ફરન્સિંગ: PMO, કેન્દ્રીય સચિવો અને રાજ્યોના મુખ્ય સચિવો વચ્ચે સીધો સંવાદ.
• જિયો-સ્પેશિયલ ટેકનોલોજી: ISRO સેટેલાઇટ મેપિંગ અને ડ્રોન દ્વારા જમીની સ્તરે પ્રોજેક્ટની વાસ્તવિક પ્રગતિનું જીવંત નિરીક્ષણ.
• 'પ્રગતિ દિવસ' (PRAGATI Day): દર મહિનાના ચોથા બુધવારે (Every 4th Wednesday) વડાપ્રધાન પોતે આ પ્લેટફોર્મ પર અટકેલા મોટા પ્રોજેક્ટ્સની સીધી સમીક્ષા કરે છે.

પરંપરાગત વહીવટી સમસ્યા	PRAGATI મોડેલનો સુધારાત્મક ઉકેલ
મંત્રાલયો વચ્ચેના સિલોસ (Departmental Silos)	તમામ મંત્રાલયોના સચિવોને એક જ સ્ક્રીન પર લાવવામાં આવે છે.
ફાઇલોનો વિલંબ અને અમલદારશાહી	રીઅલ-ટાઇમ વીડિયો કોન્ફરન્સિંગ દ્વારા ઓન-ધ-સ્પોટ નિર્ણયો.
કેન્દ્ર-રાજ્ય સમન્વયનો અભાવ	રાજ્યના મુખ્ય સચિવોની સીધી ભાગીદારી (સહકારી સંઘવાદ).
જમીની માહિતી અંગે અસ્પષ્ટતા	સેટેલાઇટ ઇમેજરી અને ડ્રોન મેપિંગ દ્વારા ચકાસણી.

🚀 વેલ્યુ-એડીશન ડેટા (Value-Added Data for UPSC/GPSC)

૧. કેબિનેટ સચિવાલય અને PMO ની સંકલનકારી ભૂમિકા:

• કેબિનેટ સચિવાલય (Cabinet Secretariat): કેબિનેટ સચિવ (Cabinet Secretary) ની અધ્યક્ષતામાં ભારતના તમામ મંત્રાલયો વચ્ચે વહીવટી સંકલન સાધતી સર્વોચ્ચ સંસ્થા છે. તે Transaction of Business Rules ના પાલનની દેખરેખ રાખે છે.
• PMO (Prime Minister's Office): નીતિગત બાબતોમાં કેન્દ્રીય સુકાની તરીકે કામ કરી મંત્રાલયો વચ્ચેના વિવાદોનો આખરી ઉકેલ લાવે છે.

૨. UPSC Mains મોડેલ ફ્રેમવર્ક (Answer Writing Matrix):

પ્રશ્ન: "આંતર-મંત્રાલય સંકલન (Intragovernmental Coordination) વગર શ્રેષ્ઠ નીતિઓ પણ જમીની સ્તરે નિષ્ફળ નીવડે છે. આ સંદર્ભમાં GoM/EGoM ની મર્યાદાઓ અને PRAGATI પ્લેટફોર્મના સફળ પ્રભાવની સમીક્ષા કરો." — ચર્ચો.

ઉત્તરનું માળખું (Answer Writing Framework):

• પ્રસ્તાવના (Introduction): આંતર-સરકારી સંબંધોનો અર્થ અને જાહેર વહીવટમાં સંકલનનું મહત્વ દર્શાવવું.
• મુખ્ય ભાગ (Body):
  ૧. પરંપરાગત માળખાની મર્યાદાઓ (GoM / EGoM): રાજકીય વિલંબ, જવાબદેહીનો અભાવ, કાગળ પરની ચર્ચાઓ અને વિભાગીય વિવાદો.
  ૨. PRAGATI નો સુધારાત્મક અભિગમ: ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ (ડેટા, વીડિયો કોન્ફરન્સ, ISRO મેપિંગ), સંસ્થાકીય સંકલન (PMO + કેન્દ્રીય સચિવો + રાજ્યના મુખ્ય સચિવો), અને CPGRAMS દ્વારા નાગરિક-કેન્દ્રીયતા.
  ૩. સંભવિત પડકારો: અતિશય કેન્દ્રીયકરણ (Centralisation) નું જોખમ અને તળિયાના સ્તરે ટેકનોલોજીનો મર્યાદિત ઉપયોગ.
• નિષ્કર્ષ (Conclusion): PRAGATI એ 'ગવર્નન્સથી ઇ-ગવર્નન્સ' અને 'ડિપાર્ટમેન્ટલ સિલોસથી એકીકૃત વહીવટ' તરફનું ભારતીય શાસનનું સફળ સંક્રમણ છે.

⚡ ૧૫ અતિ મહત્વપૂર્ણ વન-લાઈનર્સ (Quick Revision Points)

૧. Intragovernmental Relations ➔ એક જ સરકારના વિવિધ વિભાગો વચ્ચેનું સંકલન.

૨. Departmental Silos ➔ વિભાગો અલગ-અલગ રહીને કામ કરે તે સ્થિતિ.

૩. GoM ➔ આંતર-મંત્રાલય વિવાદો ઉકેલવા સ્થાપવામાં આવતો મંત્રી સમૂહ.

૪. EGoM ➔ કેબિનેટ વતી આખરી નિર્ણય લેવાની સત્તા ધરાવતો મંત્રી સમૂહ.

૫. Transaction of Business Rules, 1961 ➔ GoM/EGoM નો કાનૂની આધાર.

૬. ૨૦૧૪ નો નિર્ણય ➔ ૨૧ GoMs અને ૯ EGoMs નાબૂદ કરવામાં આવ્યા.

૭. PRAGATI ➔ Pro-Active Governance And Timely Implementation (માર્ચ ૨૦૧૫).

૮. PRAGATI ના ૩ સ્તર ➔ PMO ➔ કેન્દ્રીય સચિવો ➔ રાજ્યના મુખ્ય સચિવો.

૯. PRAGATI Day ➔ દર મહિનાનો ચોથો બુધવાર (Every 4th Wednesday).

૧૦. CPGRAMS ➔ નાગરિકોની ફરિયાદોના નિવારણ માટેનું ઓનલાઈન પોર્ટલ.

૧૧. જિયો-સ્પેશિયલ ટેકનોલોજી ➔ સેટેલાઇટ દ્વારા પ્રોજેક્ટ્સનું પ્રત્યક્ષ નિરીક્ષણ.

૧૨. કેબિનેટ સચિવ ➔ વહીવટી સેવાઓમાં દેશના સર્વોચ્ચ વહીવટી સંકલનકાર.

૧૩. PMG (Project Monitoring Group) ➔ અટકેલા મોટા પ્રોજેક્ટ્સનું નિરીક્ષણ.

૧૪. ઇ-ટ્રાન્સપરન્સી ➔ ડિજિટલ માધ્યમો દ્વારા વહીવટમાં લાવવાતી પારદર્શિતા.

૧૫. સુશાસનનો મંત્ર ➔ પ્રો-એક્ટિવ ગવર્નન્સ અને સમયસર પ્રોજેક્ટ પૂર્ણતા.

📚 ઇમ્મીઝ એકેડમી (Immy's Academy): GPSC, Dy.SO, STI, GSSSB અને અન્ય સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે ઉત્કૃષ્ટ સ્ટડી મટીરીયલ અને ટેસ્ટ સિરીઝ માટે અમારી સાથે જોડાયેલા રહો!