Departments of the economy

અર્થતંત્રના મુખ્ય વિભાગો

પ્રાથમિક, દ્વિતીયક અને તૃતીયક ક્ષેત્રોનું વિશ્લેષણ

આર્થિક પ્રવૃત્તિઓના આધારે અર્થતંત્રને મુખ્ય ત્રણ અને આધુનિક દ્રષ્ટિએ પાંચ વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવે છે:

૧. પ્રાથમિક ક્ષેત્ર (Primary Sector)

આ વિભાગ સીધો કુદરતી સંસાધનો સાથે જોડાયેલો છે. તેને 'કૃષિ અને સંબંધિત ક્ષેત્ર' પણ કહેવામાં આવે છે.

• પ્રવૃત્તિઓ: ખેતી, પશુપાલન, મત્સ્યપાલન, વનસંવર્ધન, ખનન (Mining).
• રોજગારી: ભારતમાં સૌથી વધુ લોકો આ ક્ષેત્રમાં રોકાયેલા છે.
• નોંધ: આ ક્ષેત્રમાં કામ કરતા શ્રમિકોને 'Red Collar Workers' કહેવામાં આવે છે.

૨. દ્વિતીયક ક્ષેત્ર (Secondary Sector)

જ્યારે પ્રાથમિક ક્ષેત્રની પેદાશો પર પ્રક્રિયા (Processing) કરીને નવી વસ્તુ બનાવવામાં આવે ત્યારે તેને દ્વિતીયક ક્ષેત્ર કહે છે. તેને 'ઉદ્યોગ ક્ષેત્ર' પણ કહેવાય છે.

• પ્રવૃત્તિઓ: મેન્યુફેક્ચરિંગ (ઉત્પાદન), બાંધકામ (Construction), વીજળી, ગેસ અને પાણી પુરવઠો.
• શ્રમિકો: અહીં કામ કરતા કુશળ શ્રમિકોને 'Blue Collar Workers' કહેવામાં આવે છે.

૩. તૃતીયક ક્ષેત્ર (Tertiary Sector)

આ ક્ષેત્ર કોઈ વસ્તુનું ઉત્પાદન કરતું નથી, પરંતુ સેવાઓ પૂરી પાડે છે. તેને 'સેવા ક્ષેત્ર' (Service Sector) કહેવામાં આવે છે.

• પ્રવૃત્તિઓ: પરિવહન, બેંકિંગ, શિક્ષણ, વીમો, પ્રવાસન, આઈટી (IT) સેવાઓ.
• ફાળો: ભારતના $GDP$ માં સૌથી વધુ ફાળો (આશરે ૫૪%+) આ ક્ષેત્રનો છે.
• શ્રમિકો: અહીં કામ કરતા વ્યવસાયિકોને 'White Collar Workers' કહેવામાં આવે છે.

૪. આધુનિક વિભાગો (Quaternary & Quinary)

• ચતુર્થક ક્ષેત્ર: જ્ઞાન આધારિત સેવાઓ જેમ કે સંશોધન (R&D), માહિતી ટેકનોલોજી, નાણાકીય આયોજન.
• પંચમ ક્ષેત્ર: ઉચ્ચ સ્તરીય નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા. સરકારના વડાઓ, વૈજ્ઞાનિકો અને કોર્પોરેટ $CEO$ નો સમાવેશ થાય છે. તેમને 'Gold Collar Workers' કહેવાય છે.

ભારતીય અર્થતંત્રની વર્તમાન સ્થિતિ

ક્ષેત્ર	GDP માં ફાળો (આશરે)	રોજગારીમાં ફાળો (આશરે)
પ્રાથમિક (કૃષિ)	૧૮ - ૨૦ %	૪૩ - ૪૫ %
દ્વિતીયક (ઉદ્યોગ)	૨૫ - ૨૮ %	૨૪ - ૨૫ %
તૃતીયક (સેવા)	૫૩ - ૫૫ %	૩૦ - ૩૨ %

અર્થતંત્ર ઈ-બુક | Topic: Sectors of Economy | GPSC Series 2025