Fuel-based industry

ઈંધણ (બળતણ) આધારિત ઉદ્યોગો

ઉર્જા સઘન ઉદ્યોગો અને તેમનું ભૌગોલિક વિતરણ

આ ઉદ્યોગોમાં કાચા માલના પ્રોસેસિંગ માટે પ્રચંડ ગરમી અથવા વીજળીની જરૂર પડે છે, જે મુખ્યત્વે કોલસો, ખનીજ તેલ અથવા કુદરતી ગેસ દ્વારા મેળવવામાં આવે છે.

વેબરનો સિદ્ધાંત: ઈંધણ આધારિત ઉદ્યોગો મોટાભાગે કાચા માલ અથવા ઈંધણના સ્ત્રોત (દા.ત. કોલસાની ખાણ) ની નજીક સ્થપાય છે કારણ કે ઈંધણ એ વજનમાં ભારે અને પરિવહન ખર્ચમાં મોંઘું હોય છે.

૧. મુખ્ય ઈંધણ આધારિત ઉદ્યોગો

લોખંડ અને પોલાદ (Iron & Steel): કોકિંગ કોલસાનો ઉપયોગ અયસ્ક (Ore) ને ઓગાળવા માટે થાય છે.
ઉદા: જમશેદપુર (TATA), ભિલાઈ, બોકારો.

તાપ વિદ્યુત મથકો (Thermal Power Plants): કોલસાના દહન દ્વારા વરાળ પેદા કરી વીજળી ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે.
ઉદા: મુંદ્રા (અદાણી/ટાટા), ધુવારણ, સિક્કા.

સિમેન્ટ ઉદ્યોગ: ચૂનાના પથ્થરને ગરમ કરવા માટે અને ભઠ્ઠી (Kiln) ચલાવવા માટે મોટા જથ્થામાં કોલસાની જરૂર પડે છે.

પેટ્રોકેમિકલ્સ અને રિફાઈનરી: ખનીજ તેલ અને કુદરતી ગેસનો બળતણ અને કાચા માલ બંને તરીકે ઉપયોગ.
ઉદા: જામનગર (રિલાયન્સ), કોયલી (IOCL).

૨. ઈંધણના પ્રકારો અને ઉપયોગિતા

ઈંધણ	ઉદ્યોગમાં ઉપયોગ	પ્રદેશ
કોલસો	સ્ટીલ, પાવર પ્લાન્ટ, રેલવે	ઝારખંડ, ઓડિશા, છત્તીસગઢ
ખનીજ તેલ	પરિવહન, રાસાયણિક ઉદ્યોગ	બોમ્બે હાઈ, અંકલેશ્વર, આસામ
કુદરતી ગેસ	ખાતર ઉદ્યોગ, કાચ ઉદ્યોગ, ઉર્જા	ખંભાતનો અખાત, કૃષ્ણા-ગોદાવરી બેસિન

૩. પડકારો: પર્યાવરણ અને સ્થિત્યંતર

• કાર્બન ઉત્સર્જન: આ ઉદ્યોગો ગ્લોબલ વોર્મિંગ માટે મુખ્ય જવાબદાર છે.
• નવીનીકરણીય ઉર્જા તરફ પ્રયાણ: હવે ઉદ્યોગો કોલસાને બદલે 'ગ્રીન હાઇડ્રોજન' અને સૌર ઉર્જા તરફ વળી રહ્યા છે.

આર્થિક ભૂગોળ ઈ-બુક | Topic: Fuel-based Industries | GPSC Series 2025