સેવા ક્ષેત્ર - GPSC Geography & Economics

સેવા ક્ષેત્ર (Tertiary Sector)

ભારતીય અર્થતંત્રનું એન્જિન અને રોજગારીનું આધુનિક કેન્દ્ર

ભારતના GDP માં ફાળો: આશરે ૫૪.૪% (સૌથી વધુ)

૧. મુખ્ય સેવાઓનું વર્ગીકરણ

સેવાઓને તેમના સ્વભાવ મુજબ વિવિધ ભાગોમાં વહેંચી શકાય છે:

પરિવહન અને સંદેશાવ્યવહાર: રેલવે, સડક, હવાઈ માર્ગો, ટેલિકોમ (5G), અને કુરિયર સેવાઓ.

નાણાકીય સેવાઓ: બેંકિંગ, વીમો (Insurance), અને શેરબજાર.

વ્યાવસાયિક સેવાઓ: માહિતી ટેકનોલોજી (IT), સોફ્ટવેર ડેવલપમેન્ટ, $BPO$, અને $KPO$.

સામાજિક સેવાઓ: શિક્ષણ, આરોગ્ય (Hospital), અને સરકારી વહીવટ.

જ્ઞાન આધારિત સેવાઓ (Quaternary): આમાં માહિતીનો સંગ્રહ, વિશ્લેષણ અને સંશોધનનો સમાવેશ થાય છે. ઉદા: વૈજ્ઞાનિકો, આઈટી નિષ્ણાતો.

નિર્ણાયક સેવાઓ (Quinary): આમાં ઉચ્ચ સ્તરીય નીતિ નિર્ધારકોનો સમાવેશ થાય છે. ઉદા: સરકારના વડાઓ, મોટી કંપનીઓના $CEO$.

નિકાસ: ભારત સોફ્ટવેર સેવાઓની નિકાસમાં વિશ્વમાં અગ્રેસર છે.
વિદેશી રોકાણ: ભારતમાં સૌથી વધુ $FDI$ સેવા ક્ષેત્રમાં (ખાસ કરીને IT અને બેંકિંગમાં) આવે છે.
આઉટસોર્સિંગ: ભારત 'વિશ્વની ઓફિસ' તરીકે ઉભરી આવ્યું છે ($BPO$).

પડકાર: આ ક્ષેત્ર GDP માં ૫૦% થી વધુ ફાળો આપે છે, પણ રોજગારી માત્ર ૩૦% લોકોને જ આપે છે. (Jobless Growth નો ભય).