Departments of the economy

અર્થતંત્રના ક્ષેત્રો: કૃષિ, ઉદ્યોગ અને સેવાઓ

આર્થિક પ્રવૃત્તિઓનું વર્ગીકરણ અને આંતર-સંબંધો

૧. પ્રાથમિક ક્ષેત્ર (Primary Sector - Agriculture)

જે પ્રવૃત્તિઓ કુદરતી સંસાધનો પર સીધી રીતે નિર્ભર છે તેને પ્રાથમિક ક્ષેત્ર કહે છે.

• ઉદાહરણ: ખેતી, પશુપાલન, મત્સ્યઉદ્યોગ, જંગલ પેદાશો, ખનન.
• લાક્ષણિકતાઓ:
  • તે અન્ય તમામ ક્ષેત્રો માટે કાચો માલ પૂરો પાડે છે.
  • ભારતમાં સૌથી વધુ રોજગારી (આશરે ૪૫%) આ ક્ષેત્ર આપે છે.
  • તેને 'Red Collar' જોબ સેક્ટર પણ કહેવાય છે.

૨. દ્વિતીયક ક્ષેત્ર (Secondary Sector - Industry)

પ્રાથમિક ક્ષેત્રની પેદાશો પર પ્રોસેસિંગ કરીને મૂલ્યવર્ધિત વસ્તુઓ બનાવવાનું ક્ષેત્ર.

• ઉદાહરણ: મેન્યુફેક્ચરિંગ, બાંધકામ (Construction), વીજળી-ગેસ ઉત્પાદન.
• લાક્ષણિકતાઓ:
  • આ ક્ષેત્ર દેશના માળખાગત વિકાસ માટે અનિવાર્ય છે.
  • તે કાચા માલની ઉપયોગિતા વધારે છે.
  • અહીં કામ કરતા કુશળ શ્રમિકો 'Blue Collar Workers' કહેવાય છે.

૩. તૃતીયક ક્ષેત્ર (Tertiary Sector - Services)

આ ક્ષેત્ર ભૌતિક વસ્તુઓ બનાવતું નથી પણ સેવાઓ પૂરી પાડે છે જે વિકાસમાં મદદરૂપ થાય છે.

• ઉદાહરણ: પરિવહન, બેંકિંગ, વીમો, શિક્ષણ, આઈટી (IT), આરોગ્ય.
• લાક્ષણિકતાઓ:
  • ભારતીય GDP માં સૌથી મોટો ફાળો (૫૪%+) આ ક્ષેત્રનો છે.
  • તે આધુનિક યુગમાં સૌથી ઝડપથી વિકસતું ક્ષેત્ર છે.
  • વ્યવસાયિક સેવા આપતા લોકો 'White Collar Workers' તરીકે ઓળખાય છે.

૪. ક્ષેત્રોની તુલનાત્મક લાક્ષણિકતાઓ

લક્ષણ	કૃષિ	ઉદ્યોગ	સેવાઓ
આધાર	કુદરતી સંસાધનો	કાચો માલ (કૃષિ/ખનીજ)	જ્ઞાન અને કૌશલ્ય
GDP માં ફાળો	ઓછો (આશરે ૧૮-૨૦%)	મધ્યમ (આશરે ૨૫-૨૮%)	સૌથી વધુ (૫૪%+)
રોજગારી	સૌથી વધુ (૪૫%+)	મધ્યમ (૨૫%)	મર્યાદિત (૩૦%)
અન્ય નામ	કૃષિ ક્ષેત્ર	ઉત્પાદન ક્ષેત્ર	સેવા ક્ષેત્ર

આર્થિક ભૂગોળ અને અર્થશાસ્ત્ર ઈ-બુક | GPSC Series 2025