Industries
Tuesday, January 6, 2026
Add Comment
ભારતના ઉદ્યોગો: વર્ગીકરણ અને સ્થાનિકીકરણ
ઔદ્યોગિક વિકાસ અને આર્થિક ભૂગોળ
૧. ઉદ્યોગોનું વર્ગીકરણ (Classification)
કાચા માલના આધારે:
- કૃષિ આધારિત (સુતરાઉ કાપડ, ખાંડ)
- ખનીજ આધારિત (લોખંડ-પોલાદ, સિમેન્ટ)
- સમુદ્ર આધારિત (મત્સ્ય પ્રક્રિયા)
- વન આધારિત (કાગળ, રાળ)
માલિકીના આધારે:
- જાહેર ક્ષેત્ર (BHEL, SAIL)
- ખાનગી ક્ષેત્ર (Reliance, TATA)
- સંયુક્ત ક્ષેત્ર (OIL)
- સહકારી ક્ષેત્ર (અમૂલ, ઇફ્કો)
૨. ઉદ્યોગના સ્થાનિકીકરણના પરિબળો (Factors)
કોઈપણ ઉદ્યોગ ક્યાં સ્થપાશે તે નીચેના પરિબળો પર આધાર રાખે છે:
- કાચો માલ: વજન ગુમાવતા ઉદ્યોગો (દા.ત. ખાંડ) કાચા માલની નજીક સ્થપાય છે.
- બજાર: વજન વધારતા ઉદ્યોગો (દા.ત. કોલ્ડ ડ્રિંક્સ) બજારની નજીક સ્થપાય છે.
- પરિવહન: સસ્તું અને ઝડપી પરિવહન ખર્ચ ઘટાડે છે.
- ઉર્જા: પાવર પ્લાન્ટની નજીક ઉર્જા સઘન ઉદ્યોગો (એલ્યુમિનિયમ) સ્થપાય છે.
૩. ભારતના મુખ્ય ઉદ્યોગો
A. લોખંડ અને પોલાદ ઉદ્યોગ (Iron & Steel)
આ ઉદ્યોગ અન્ય તમામ ઉદ્યોગોનો 'પાયાનો ઉદ્યોગ' છે.
B. સુતરાઉ કાપડ ઉદ્યોગ (Cotton Textile)
- ભારતનો સૌથી જૂનો અને વધુ રોજગારી આપતો ઉદ્યોગ.
- અમદાવાદ: 'ભારતનું માન્ચેસ્ટર' તરીકે ઓળખાય છે.
- કોઈમ્બતૂર: 'દક્ષિણ ભારતનું માન્ચેસ્ટર'.
C. માહિતી ટેકનોલોજી (IT Industry)
- બેંગલુરુ: 'ભારતની સિલિકોન વેલી'.
- હાઈ-ટેક ઉદ્યોગોને 'ફૂટલૂઝ ઉદ્યોગો' (Footloose Industries) પણ કહેવાય છે કારણ કે તેઓ ગમે ત્યાં સ્થાપી શકાય છે.
૪. ભારતના મુખ્ય ઔદ્યોગિક પ્રદેશો
| પ્રદેશ | મુખ્ય કેન્દ્રો |
|---|---|
| મુંબઈ-પુણે | કાપડ, રાસાયણિક, ઓટોમોબાઈલ |
| હુગલી પ્રદેશ | શણ (Jute), ઇજનેરી, કાગળ |
| ગુજરાત પ્રદેશ | અમદાવાદ-વડોદરા (પેટ્રોકેમિકલ્સ, હીરા, કાપડ) |
| છોટાનાગપુર | ખનીજ આધારિત, ભારે ઇજનેરી |
0 Comment
Post a Comment