Ethnic group

ભારતના મુખ્ય નૃજાતિ સમૂહો (Racial Groups)

બી.એસ. ગુહા (B.S. Guha) ના વર્ગીકરણ મુજબ વિશ્લેષણ

ભારતીય માનવશાસ્ત્રી બી.એસ. ગુહાએ ૧૯૩૧ની વસ્તી ગણતરીના આધારે ભારતીય જનસમુદાયને ૬ મુખ્ય નૃજાતિ સમૂહોમાં વહેંચ્યા છે:

૧. નેગ્રિટો (Negrito)

ભારતમાં આવનાર આ સૌથી પ્રાચીન નૃજાતિ માનવામાં આવે છે.

લક્ષણો: ટૂંકું કદ, કાળો રંગ, ઉન જેવા વાંકડિયા વાળ અને ચપટી નાક.
વિસ્તાર: અંદામાન-નિકોબાર દ્વીપસમૂહ (જારવા, ઓન્ગી જાતિ), કેરળ અને તમિલનાડુના પહાડી વિસ્તારો.

૨. પ્રોટો-ઓસ્ટ્રેલોઇડ (Proto-Australoid)

આ જાતિ ભારતના મધ્ય ભાગની આદિવાસી સંસ્કૃતિનો પાયો છે.

લક્ષણો: ઘેરો રંગ, લંબગોળ માથું, પહોળું નાક અને તરંગિત વાળ.
વિસ્તાર: મધ્ય ભારતનો આદિવાસી પટ્ટો (સંથાલ, મુંડા, ભીલ, ગોંડ).

૩. મોંગોલોઇડ (Mongoloid)

આ નૃજાતિ મુખ્યત્વે ઈશાન ભારત અને હિમાલય ક્ષેત્રમાં જોવા મળે છે.

લક્ષણો: પીળાશ પડતો રંગ, ચપટો ચહેરો, બદામ જેવી અધખુલી આંખો (Epicanthic fold).
વિસ્તાર: આસામ, મણિપુર, મિઝોરમ, લદ્દાખ અને સિક્કિમ.

૪. મેડિટેરેનિયન (Mediterranean / Dravidian)

આ જાતિ હડપ્પીય સંસ્કૃતિના નિર્માતા હોવાનું મનાય છે.

લક્ષણો: ઘઉંવર્ણો રંગ, લાંબુ માથું, મધ્યમ કદ.
વિસ્તાર: દક્ષિણ ભારતની દ્રવિડિયન વસ્તી અને ઉત્તર ભારતનો મોટો હિસ્સો.

૫. વેસ્ટર્ન બ્રેકીસેફાલ્સ અને નોર્ડિક

• વેસ્ટર્ન બ્રેકીસેફાલ્સ: આમાં આલ્પેનોઇડ, દિનારિક અને આર્મેનોઇડનો સમાવેશ થાય છે. ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર અને કર્ણાટકના લોકોમાં આ લક્ષણો વધુ જોવા મળે છે.
• નોર્ડિક (Nordic): ભારતમાં આવનાર છેલ્લી નૃજાતિ. આર્ય સંસ્કૃતિ સાથે જોડાયેલ. ઉત્તર ભારત (પંજાબ, હરિયાણા) માં મુખ્યત્વે જોવા મળે છે.

ગુજરાત સંદર્ભ: ગુજરાતની વસ્તીમાં મુખ્યત્વે 'વેસ્ટર્ન બ્રેકીસેફાલ્સ' અને 'મેડિટેરેનિયન' તત્વોનું મિશ્રણ જોવા મળે છે, જ્યારે આદિવાસી વસ્તીમાં 'પ્રોટો-ઓસ્ટ્રેલોઇડ' લક્ષણો પ્રબળ છે.

માનવ ભૂગોળ ઈ-બુક | Racial Groups of India | GPSC 2025