Sanctuary

વન્યજીવ અભયારણ્ય (Wildlife Sanctuaries)

ગુજરાત અને ભારતના સંરક્ષિત વિસ્તારોનો જ્ઞાનકોશ

અભયારણ્યની વિશેષતા: વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ, 1972 મુજબ, અભયારણ્યમાં ચોક્કસ માનવીય પ્રવૃત્તિઓની મર્યાદિત છૂટછાટ હોય છે. પૃથ્વી પરના વન્યજીવોના આવાસ સુરક્ષિત કરવા માટે તેની સ્થાપના કરવામાં આવે છે.

૧. ગુજરાતના ૨૩ અભયારણ્યોની યાદી

અભયારણ્ય	જિલ્લો	વિશેષ ઓળખ
ઘુડખર અભયારણ્ય	કચ્છનું નાનું રણ	ભારતનું સૌથી મોટું અભયારણ્ય
નળ સરોવર	અમદાવાદ/સુરેન્દ્રનગર	યાયાવર પક્ષીઓ (Ramsar Site)
કચ્છ રણ અભયારણ્ય	કચ્છ	ફ્લેમિંગો (હંજ) સીટી
જેસોર રીંછ અભયારણ્ય	બનાસકાંઠા	રીંછ (Sloth Bear)
પોરબંદર પક્ષી	પોરબંદર	ગુજરાતનું સૌથી નાનું અભયારણ્ય
થોળ પક્ષી અભયારણ્ય	મહેસાણા	જલાપ્લાવિત ક્ષેત્ર (Ramsar Site)
ખીજડીયા પક્ષી	જામનગર	સમુદ્રી અને મીઠા પાણીના પક્ષીઓ
રતનમહાલ	દાહોદ	રીંછ સંરક્ષણ
નારાયણ સરોવર	કચ્છ	ચિંકારા માટે સુરક્ષિત
શૂલપાણેશ્વર	નર્મદા	સાતપુડા પર્વતમાળામાં સ્થિત
જાંબુઘોડા	પંચમહાલ	દીપડા અને જૈવવૈવિધ્ય

૨. ભારતના અગત્યના અભયારણ્યો

• વેદાંથંગલ (તમિલનાડુ): ભારતનું સૌથી જૂનું પક્ષી અભયારણ્ય.
• કચ્છનું રણ (ગુજરાત): વિસ્તારની દ્રષ્ટિએ ભારતનું સૌથી મોટું અભયારણ્ય.
• પેરીયાર (કેરળ): હાથી અને વાઘના સંરક્ષણ માટે જાણીતું.
• ચિલકા લેક (ઓડિશા): એશિયાનું સૌથી મોટું ખારા પાણીનું સરોવર અને પક્ષી આવાસ.

૩. પરીક્ષાલક્ષી મહત્વના મુદ્દાઓ

• અભયારણ્યની સીમાઓ રાજ્ય સરકાર દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે.
• ભારતમાં સૌથી વધુ અભયારણ્યો આંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહમાં (૯૬) છે.
• ગુજરાતમાં સૌથી વધુ કચ્છ જિલ્લામાં અભયારણ્યો આવેલા છે.
• ભારતનો વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ: 1972 માં અમલી બન્યો.

ભૂગોળ અને પર્યાવરણ ઈ-બુક | Topic: Wildlife Sanctuaries | GPSC Preparation 2025