ભારતીય કૃષિ - GPSC Geography

ભારતીય કૃષિ: પ્રકારો અને મુખ્ય પાકો

ભારતની જીવાદોરી અને આર્થિક વિકાસનો પાયો

૧. ખેતીના મુખ્ય પ્રકારો

જીવનનિર્વાહ ખેતી (Subsistence Farming): માત્ર પરિવારની જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે થતી ખેતી.
સ્થળાંતરિત ખેતી (Jhum Cultivation): જંગલો કાપીને કરાતી કામચલાઉ ખેતી. ઈશાન ભારતમાં તેને 'ઝૂમ' કહે છે.
બાગાયતી ખેતી (Plantation Agriculture): ચા, કોફી, રબર જેવા પાકો જે મોટા એસ્ટેટમાં લેવાય છે.
સઘન ખેતી (Intensive Farming): આધુનિક યંત્રો અને સિંચાઈ દ્વારા ઓછી જમીનમાં વધુ ઉત્પાદન.

ડાંગર (Rice): ભારતનો મુખ્ય ખોરાકી પાક. પશ્ચિમ બંગાળ સૌથી મોટું ઉત્પાદક છે. તેને વધુ ગરમી અને વધુ વરસાદની જરૂર પડે છે.

ઘઉં (Wheat): રવી ઋતુનો મુખ્ય પાક. ઉત્તર પ્રદેશ ઉત્પાદનમાં મોખરે છે, પણ હેક્ટર દીઠ ઉત્પાદનમાં પંજાબ પ્રથમ છે.

કપાસ (Cotton): 'સફેદ સોનું'. ગુજરાત ભારતનું સૌથી મોટું કપાસ ઉત્પાદક રાજ્ય છે. કાળી જમીન આ પાક માટે શ્રેષ્ઠ છે.

ક્રાંતિ	ક્ષેત્ર
હરિયાળી ક્રાંતિ (Green)	અનાજ ઉત્પાદન (ઘઉં-ડાંગર)
શ્વેત ક્રાંતિ (White)	દૂધ ઉત્પાદન (અમૂલ - ડૉ. વર્ગીસ કુરિયન)
પીળી ક્રાંતિ (Yellow)	તેલીબિયાં ઉત્પાદન
નીલી ક્રાંતિ (Blue)	મત્સ્ય ઉત્પાદન
સુવર્ણ ક્રાંતિ (Golden)	ફળો અને બાગાયત