ખડકો અને તેના પ્રકારો - GPSC Geography

ખડકો: ઉત્પત્તિ અને વર્ગીકરણ

ભૂસ્તરશાસ્ત્ર અને ખડક ચક્ર (Rock Cycle)

પૃથ્વીના પોપડાના નિર્માણમાં ખડકો મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે. નિર્માણ પ્રક્રિયાના આધારે ખડકોને ત્રણ મુખ્ય ભાગોમાં વહેંચવામાં આવે છે:

૧. અગ્નિકૃત ખડકો (Igneous Rocks)

આ ખડકો પૃથ્વીના પેટાળમાંથી નીકળતા ગરમ મેગ્મા અથવા લાવા ઠરવાથી બને છે. તેને 'પ્રાથમિક ખડકો' પણ કહે છે.

લાક્ષણિકતા: તે સખત અને સ્ફટિકમય હોય છે. તેમાં અશ્મિઓ (Fossils) જોવા મળતા નથી.
અંતઃસ્થ (Intrusive): મેગ્મા પૃથ્વીની અંદર જ ઠરે. ઉદા: ગ્રેનાઈટ.
બાહ્ય (Extrusive): લાવા સપાટી પર આવીને ઠરે. ઉદા: બેસાલ્ટ (ગુજરાતનો ગિરનાર અને પાવાગઢ).

ઘસારાના પરિબળો (નદી, પવન) દ્વારા કાંપના સ્તરો એકબીજા પર જમા થવાથી આ ખડકો બને છે.

લાક્ષણિકતા: આ ખડકો સ્તરબદ્ધ હોય છે અને તેમાં અશ્મિઓ (જીવાવશેષો) જોવા મળે છે.
ઉદાહરણ: રેતીના પથ્થર (Sandstone), ચૂનાના પથ્થર, કોલસો, ખનીજ તેલ.
વિશેષતા: વિશ્વના મોટાભાગના ઊર્જા સંસાધનો (તેલ અને ગેસ) આ ખડકોમાંથી મળે છે.

અતિશય તાપમાન અને દબાણને કારણે અગ્નિકૃત કે પ્રસ્તર ખડકોનું સ્વરૂપ બદલાઈ જાય ત્યારે તેને રૂપાંતરિત ખડક કહે છે.

રૂપાંતરણના ઉદાહરણો:
- ગ્રેનાઈટ → નીસ (Gneiss)
- ચૂનાનો પથ્થર → આરસપહાણ (Marble)
- કોલસો → હીરો (Diamond) / ગ્રેફાઈટ
- રેતીનો પથ્થર → ક્વાર્ટઝાઈટ

ખડકો કાયમી નથી; તેઓ સમય જતાં એક સ્વરૂપમાંથી બીજા સ્વરૂપમાં સતત પરિવર્તિત થતા રહે છે. આ પ્રક્રિયાને ખડક ચક્ર કહેવાય છે.