ભારત–શ્રીલંકા સંબંધો અને ઉપરાષ્ટ્રપતિની મુલાકાત (2026)

GS-2 (આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો, ભારત અને તેના પડોશી દેશો)

મુખ્ય મુદ્દાઓ

• સંદર્ભ: ભારતના ઉપરાષ્ટ્રપતિની શ્રીલંકા મુલાકાત દરમિયાન દ્વિપક્ષીય સહયોગ, આર્થિક સહાય અને OCI (ઓવરસીઝ સિટીઝન ઓફ ઇન્ડિયા) કાર્ડ સંબંધિત મહત્વની નીતિગત જાહેરાતો કરવામાં આવી.
• મુખ્ય જાહેરાત: ભારતીય મૂળના તમિલો માટે OCI કાર્ડની પાત્રતા હવે છઠ્ઠી પેઢી (6th Generation) સુધી લંબાવવામાં આવી છે.
• સામાજિક-આર્થિક પહેલ:
  • ભારતીય આવાસ પ્રોજેક્ટ હેઠળ 145 ઘરોનું હસ્તાંતરણ.
  • મુલ્લાતિવુ હોસ્પિટલ સહિતની તબીબી માળખાગત સુવિધાઓનું નિર્માણ.
  • ચક્રવાત 'દિતવા' બાદ સહાય કાર્યક્રમોમાં ભારતની 'ફર્સ્ટ રિસ્પોન્ડર' તરીકેની ભૂમિકા.
• વ્યૂહાત્મક મહત્વ: ભારતની 'નેબરહુડ ફર્સ્ટ' (પડોશી પ્રથમ) નીતિ હેઠળ શ્રીલંકા હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્રમાં ભારતનું મહત્વનું ભાગીદાર છે.

ભારત–શ્રીલંકા સંબંધો: એક વિહંગાવલોકન

પાસું	વિગત
ઐતિહાસિક	અશોક દ્વારા બૌદ્ધ ધર્મના પ્રસારથી લઈને સાંસ્કૃતિક અને વ્યાપારિક સંબંધો.
આર્થિક	દ્વિપક્ષીય વ્યાપાર અંદાજે $5.5 અબજ (2023-24). ભારત શ્રીલંકાનો મોટો રોકાણકાર છે.
સંરક્ષણ	સંયુક્ત અભ્યાસ: SLINEX (નૌસેના) અને મિત્ર શક્તિ (થલ સેના).
કનેક્ટિવિટી	ફેરી સર્વિસ, UPI પેમેન્ટ, અને પ્રસ્તાવિત ઇલેક્ટ્રિસિટી ગ્રીડ જોડાણ.

ચિંતાઓ અને પડકારો (Challenges)

• માછીમારોનો વિવાદ: પાક સ્ટ્રેટમાં ભારતીય માછીમારોની ધરપકડ અને દરિયાઈ સરહદનો મુદ્દો.
• ચીનનો પ્રભાવ: હંબનટોટા બંદર જેવા પ્રોજેક્ટ્સ દ્વારા શ્રીલંકામાં ચીની હાજરી ભારત માટે વ્યૂહાત્મક ચિંતાનો વિષય છે.
• તમિલ મુદ્દો: 13મો બંધારણીય સુધારો અને તમિલ લઘુમતીઓના રાજકીય અધિકારોનો અમલ.

પ્રવાસી ભારતીય નાગરિક (OCI) કાર્ડ વિશે

OCI કાર્ડ એ ભારતીય મૂળના વિદેશી નાગરિકોને આપવામાં આવતું એક પ્રકારનું કાયમી નિવાસ (Permanent Residency) છે.

• શરૂઆત: 2005 માં (નાગરિકતા અધિનિયમ, 1955 માં સુધારા દ્વારા).
• ફાયદા:
  • ભારત આવવા માટે આજીવન વિઝા (Lifetime Visa).
  • FRRO માં નોંધણીમાંથી મુક્તિ.
  • NRIs ની સમાન આર્થિક અને શૈક્ષણિક અધિકારો (પરંતુ કૃષિ જમીન ખરીદી શકાતી નથી).
• પ્રતિબંધો: OCI ધારકોને મતદાનનો અધિકાર, સરકારી નોકરી કે કોઈ પણ રાજકીય પદ ધારણ કરવાનો અધિકાર નથી.
• અપાત્રતા: પાકિસ્તાન અને બાંગ્લાદેશના નાગરિકોને આ કાર્ડ મળતું નથી.

GPSC પરીક્ષા માટે 'Value Added' માહિતી

1. 13મો બંધારણીય સુધારો (13th Amendment): શ્રીલંકાના બંધારણમાં આ સુધારો ભારત-શ્રીલંકા સમજૂતી (1987) બાદ કરવામાં આવ્યો હતો. તેનો હેતુ પ્રાંતોને સત્તાનું હસ્તાંતરણ (Devolution of Power) કરવાનો છે, જેથી તમિલ બહુમતી ધરાવતા ઉત્તર અને પૂર્વ પ્રાંતોને સ્વાયત્તતા મળે.

2. કનેક્ટિવિટી: 'સેતુ' પ્રોજેક્ટ: ભારત અને શ્રીલંકા વચ્ચેના ભૌતિક જોડાણ (Bridge) માટેની દરખાસ્ત પર ચર્ચા ચાલી રહી છે, જે બંને દેશો વચ્ચે વ્યાપાર અને પર્યટનને નવી ઊંચાઈએ લઈ જઈ શકે છે.

ગુજરાત સાથેનો સંદર્ભ (GPSC Special)

• બૌદ્ધ વારસો: ગુજરાતમાં વડનગર અને દેવની મોરી જેવા બૌદ્ધ સ્થળો છે. શ્રીલંકા સાથેની 'સાંસ્કૃતિક કૂટનીતિ' (Cultural Diplomacy) માં ગુજરાતના આ સ્થળો પ્રવાસન જોડાણ માટે મહત્વના સાબિત થઈ શકે છે.
• વ્યાપારી જોડાણ: ગુજરાતના અનેક ઉદ્યોગો (ખાસ કરીને ફાર્માસ્યુટિકલ અને ટેક્સટાઈલ) શ્રીલંકામાં નિકાસ કરે છે. ગુજરાતના બંદરો (મુંદ્રા, કંડલા) શ્રીલંકાના કોલંબો બંદર સાથે દરિયાઈ માર્ગે સીધા જોડાયેલા છે.

પરીક્ષાલક્ષી તારણ (Conclusion for Mains):
"ભારત-શ્રીલંકા સંબંધો માત્ર ભૌગોલિક નિકટતા પર નહીં, પણ સદીઓ જૂના સાંસ્કૃતિક અને વિશ્વાસના તાંતણે બંધાયેલા છે. ઉપરાષ્ટ્રપતિની મુલાકાત દ્વારા OCI કાર્ડના નિયમોમાં રાહત આપીને ભારતે 'લોકો-થી-લોકો' (People-to-People) ના સંબંધોને વધુ મજબૂત બનાવ્યા છે, જે દક્ષિણ એશિયામાં ભારતની સુરક્ષા અને સ્થિરતા માટે અનિવાર્ય છે."

© 2026 Immy's Academy | GPSC Preparation Series