નદી ઘાટી પ્રબંધન (RBM) યોજનાનું વિસ્તરણ

GS-2 (રાજ્યવ્યવસ્થા અને શાસન), GS-3 (પર્યાવરણ અને જળ સંસાધન)

મુખ્ય વિગતો

• સંદર્ભ: ભારત સરકારે RBM યોજનાને વર્ષ 2026-27 થી 2030-31 સુધી ચાલુ રાખવાની મંજૂરી આપી છે, જે માટે ₹2,183 કરોડની ફાળવણી કરવામાં આવી છે.
• ઉદ્દેશ્ય: જળ શાસનને છૂટાછવાયા પ્રોજેક્ટ્સને બદલે સમગ્ર 'નદી ઘાટી' (River Basin) ના સ્તરે લઈ જવું. નદી, તેની સહાયક નદીઓ, તળાવો અને ભૂગર્ભ જળને એક જોડાયેલી એકમ તરીકે જોવું.
• મંત્રાલય: આ જળ શક્તિ મંત્રાલય હેઠળની એક કેન્દ્રીય ક્ષેત્રની (Central Sector) યોજના છે.

સંસ્થાકીય માળખું

• બ્રહ્મપુત્ર બોર્ડ: ઉત્તર-પૂર્વ ભારતમાં પૂર નિયંત્રણ અને ધોવાણ વ્યવસ્થાપન માટે.
• કેન્દ્રીય જળ આયોગ (CWC): જમ્મુ-કાશ્મીર અને લદ્દાખ જેવા વિસ્તારોમાં જળ સર્વેક્ષણ અને DPR તૈયાર કરવા માટે.
• રાષ્ટ્રીય જળ વિકાસ એજન્સી (NWDA): નદીઓને પરસ્પર જોડવાના (Inter-linking of Rivers - ILR) કાર્યક્રમનું નેતૃત્વ કરવા માટે.

યોજનાનું મહત્વ (Analysis for Mains)

• સીમા-પાર જળ કૂટનીતિ: સિંધુ અને બ્રહ્મપુત્ર જેવી નદીઓ પર ડેટા સાર્વભૌમત્વ જાળવીને આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિઓમાં ભારતની સ્થિતિ મજબૂત કરવી.
• ક્લાઈમેટ રેઝિલિયન્સ: અનિયમિત ચોમાસું અને ગ્લેશિયર ફ્લડ (GLOFs) જેવી ઘટનાઓ સામે રક્ષણ મેળવવા ઘાટી-સ્તરનું આયોજન અનિવાર્ય છે.
• આંતર-રાજ્ય જળ સમાનતા: ભારતનો 81% વિસ્તાર આંતર-રાજ્ય નદી ઘાટીઓમાં આવે છે. આ યોજના ઉપરવાસના રાજ્યોની એકપક્ષીય કાર્યવાહીને રોકી નીચાણવાળા વિસ્તારોને ન્યાય અપાવવામાં મદદરૂપ છે.

GPSC પરીક્ષા માટે 'Value Added' માહિતી

1. રિવર બેસિન મેનેજમેન્ટના ઘટકો

• જલાગમ ક્ષેત્ર (Watershed): બે ઘાટીઓને અલગ કરતી સરહદ.
• સંગમ (Confluence): જ્યાં બે નદીઓ મળે છે.
• મુખ (Mouth): જ્યાં નદી સમુદ્રને મળે છે.

2. નેશનલ વોટર ગ્રીડ (National Water Grid)

નદીઓને જોડવી એ માત્ર એન્જિનિયરિંગ નથી, પણ ભારતના 'જળ વધારા' (Water Surplus) વાળા વિસ્તારોમાંથી 'જળ અછત' (Water Deficit) વાળા વિસ્તારોમાં પાણી પહોંચાડવાનું એક મોટું અભિયાન છે.

ગુજરાત સંબંધિત ડેટા (GPSC Special)

ગુજરાતે નદી ઘાટી વ્યવસ્થાપનમાં દેશને નવી દિશા ચીંધી છે:

• નર્મદા બેસિન મેનેજમેન્ટ: સરદાર સરોવર પ્રોજેક્ટ એ 'રિવર બેસિન મેનેજમેન્ટ'નું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે, જેમાં નર્મદાના પાણીને નહેર દ્વારા સાબરમતી, બનાસ અને સરસ્વતી જેવી અન્ય નદીઓમાં ઠાલવવામાં આવે છે (Inter-basin Transfer).
• સૌની યોજના (SAUNI Yojana): સૌરાષ્ટ્રની 115 નદીઓને નર્મદાના વધારાના પાણીથી જોડવાની આ યોજના નદી ઘાટી સ્તરના આયોજનનું જ એક સ્વરૂપ છે.
• સુજલામ સુફલામ યોજના: ઉત્તર ગુજરાતની નદીઓને જોડીને જળ સ્તર ઊંચા લાવવાનો પ્રયાસ.
• સાબરમતી રિવરફ્રન્ટ: શહેરી નદી વ્યવસ્થાપન (Urban River Management) માં આ પ્રોજેક્ટ એક વૈશ્વિક મોડેલ છે.

પડકારો અને આગળની રાહ

• પડકાર: આંતર-રાજ્ય જળ વિવાદો અને વાસ્તવિક સમયના ડેટાનો અભાવ.
• ઉકેલ: LiDAR અને ડ્રોન સર્વેક્ષણ દ્વારા હાઈ-રિઝોલ્યુશન મેપિંગ કરવું અને નેશનલ વોટર ફ્રેમવર્ક લો (NWFL) ને અમલી બનાવવો જેથી કાનૂની વિવાદો ઘટે.

પરીક્ષાલક્ષી તારણ (Conclusion for Mains):
"નદી ઘાટી પ્રબંધન એ માત્ર ટેકનિકલ યોજના નથી, પરંતુ તે ભારતના આર્થિક વિકાસ અને પર્યાવરણીય સુરક્ષાનો પાયો છે. ગુજરાતના 'વોટર ગ્રીડ' મોડેલને જો રાષ્ટ્રીય સ્તરે RBM યોજના સાથે જોડવામાં આવે, તો 2047 સુધીમાં 'જળ સુરક્ષિત ભારત'નું લક્ષ્ય સિદ્ધ કરી શકાશે."

© 2026 Immy's Academy | GPSC Preparation Series