British Land Revenue Systems in Gujarati

British Land Revenue Systems

બ્રિટિશ ભારતમાં જમીન મહેસૂલ પ્રણાલી - નીતિ અને લાક્ષણિકતાઓ

બ્રિટિશ જમીન મહેસૂલ નીતિમાં કાયમી જમાબંધી, રૈયતવારી અને મહાલવારી પદ્ધતિઓનો સમાવેશ થાય છે, જેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય કંપનીની આવકને મહત્તમ બનાવવાનો હતો. આના પરિણામે ભારતીય કૃષિમાં અસ્થિરતા અને પડતી આવી હતી.

બ્રિટિશ જમીન મહેસૂલ નીતિ પાછળના કારણો:

બંગાળના વિજય સમયે કૃષિ આવકનો પ્રાથમિક સ્ત્રોત હતો. બ્રિટિશરોને વહીવટ, વેપાર અને યુદ્ધોના ખર્ચ માટે મોટા પ્રમાણમાં ભંડોળની જરૂર હતી, જે તેમણે ખેડૂતો પર ભારે કર લાદીને મેળવ્યું. બ્રિટિશરોએ મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારની મહેસૂલ પદ્ધતિઓ અમલમાં મૂકી હતી:

૧. કાયમી જમાબંધી (Permanent Settlement - 1793)

આ પદ્ધતિ ૧૭૯૩ માં લોર્ડ કોર્નવોલિસ દ્વારા બંગાળ અને બિહારમાં રજૂ કરવામાં આવી હતી.

મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ: જમીનદારોને જમીનના માલિક બનાવવામાં આવ્યા હતા અને તેમની માલિકી વારસાગત હતી, જો તેઓ સમયસર ટેક્સ ભરે તો. રાજ્યને જમીનદારો દ્વારા ઉઘરાવવામાં આવેલા ભાડાનો ૧૦/૧૧ ભાગ મળતો હતો, જ્યારે ૧/૧૧ ભાગ જમીનદારો પાસે રહેતો હતો. મહેસૂલની રકમ કાયમી ધોરણે નક્કી કરવામાં આવી હતી.

Value Added - સૂર્યાસ્તનો કાયદો: આ પદ્ધતિમાં 'સૂર્યાસ્તનો કાયદો' અમલમાં હતો. જો જમીનદાર નક્કી કરેલા દિવસના સૂર્યાસ્ત સુધીમાં મહેસૂલ જમા ન કરાવે, તો તેની જમીન જપ્ત કરી હરાજી કરવામાં આવતી.

અસરો: ખેડૂતો માત્ર જમીનદારોના ભાડૂતો બની ગયા હતા. ઊંચા કરવેરાને કારણે જમીનદારો ખેડૂતો પર અત્યાચાર કરતા હતા. આ પદ્ધતિથી 'ગેરહાજર જમીનદારી' (Absentee Landlordism) નો ઉદય થયો, જ્યાં જમીનદારો શહેરોમાં વૈભવી જીવન જીવતા અને ખેડૂતોનું શોષણ વચેટિયાઓ કરતા.

૨. રૈયતવારી પદ્ધતિ (Ryotwari Settlement - 1820)

આ પદ્ધતિ થોમસ મુનરો અને એલેક્ઝાન્ડર રીડ દ્વારા મદ્રાસ અને બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીના ભાગોમાં રજૂ કરવામાં આવી હતી.

મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ: આ પદ્ધતિમાં ખેડૂતો (રૈયત) ને જમીનના માલિક તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યા હતા અને મહેસૂલ સીધું તેમની પાસેથી જ ઉઘરાવવામાં આવતું હતું. આ વ્યવસ્થા કાયમી નહોતી અને દર ૨૦ થી ૩૦ વર્ષે મહેસૂલમાં સુધારો કરવામાં આવતો હતો.

Value Added - જમીનનું સર્વેક્ષણ: રૈયતવારીમાં પ્રથમ વખત જમીનનું વૈજ્ઞાનિક સર્વેક્ષણ અને માપણી કરવાનો પ્રયાસ થયો હતો, પરંતુ મહેસૂલનો દર ઉપજના ૫૦% થી ૬૦% જેટલો અત્યંત ઊંચો રાખવામાં આવ્યો હતો.

અસરો: મહેસૂલનો દર એટલો ઊંચો હતો કે ખેડૂતો ઘણીવાર પાયમાલ થઈ જતા હતા. દુષ્કાળ કે પૂર જેવી સ્થિતિમાં પણ મહેસૂલ માફ કરવામાં આવતું નહોતું, જેના કારણે ખેડૂતો શાહુકારો અને વ્યાજખોરોના દેવાની જાળમાં ફસાઈ ગયા હતા. ૧૮૭૫ ના દખ્ખણના રમખાણો આ જ ઉત્પીડનનું પરિણામ હતા.

૩. મહાલવારી પદ્ધતિ (Mahalwari System - 1822)

આ પદ્ધતિ હોલ્ટ મેકેન્ઝી દ્વારા રજૂ કરવામાં આવી હતી અને ગંગાની ખીણ, ઉત્તર-પશ્ચિમ પ્રાંતો અને પંજાબમાં અમલમાં મૂકવામાં આવી હતી.

મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ: મહેસૂલની પતાવટ આખા ગામ અથવા એસ્ટેટ (મહાલ) સાથે કરવામાં આવતી હતી. આ પદ્ધતિ પણ કાયમી નહોતી અને સમયાંતરે તેમાં ફેરફાર કરવામાં આવતા હતા.

Value Added - સામુદાયિક જવાબદારી: આ પદ્ધતિમાં ગામના મુખી (લંબળદાર) ને મહેસૂલ ઉઘરાવવાની જવાબદારી સોંપાઈ હતી. જો કોઈ એક ખેડૂત કર ન ભરી શકે, તો તેની જવાબદારી આખા ગામની ગણાતી.

અસરો: કરનો બોજ એટલો વધારે હતો કે જમીનની માલિકી ગામના જમીનદારો પાસેથી વેપારીઓ અને શાહુકારોના હાથમાં જવા લાગી. આનાથી ખેડૂતોમાં ભારે રોષ પેદા થયો, જે ૧૮૫૭ ના વિપ્લવમાં સ્પષ્ટપણે જોવા મળ્યો હતો.

બ્રિટિશ જમીન મહેસૂલ નીતિની સર્વાંગી અસરો:

• ખેતીનું વ્યાપારીકરણ: ઉંચા મહેસૂલને કારણે ખેડૂતો બજારમાં ઊંચી કિંમત ધરાવતા રોકડિયા પાકો (કપાસ, શેરડી, શણ, ગળી) ઉગાડવા મજબૂર થયા, જેનાથી અનાજની અછત ઊભી થઈ.
• જમીનનું વસ્તુકરણ: જમીન હવે વેચી શકાય તેવી અને ગીરો મૂકી શકાય તેવી 'વસ્તુ' બની ગઈ, જે પરંપરાગત ભારતીય સમાજમાં નહોતું.
• દુષ્કાળ અને ગરીબી: ખેતીમાં ટેકનોલોજી કે સિંચાઈમાં કોઈ રોકાણ ન કરવાને કારણે અને વધુ પડતી મહેસૂલની માંગને કારણે વારંવાર ભયાનક દુષ્કાળ પડતા હતા (દા.ત. ૧૭૭૦ અને ૧૯૪૩ ના બંગાળના દુષ્કાળ).
• ખેડૂત આંદોલનો: જમીનદારો અને બ્રિટિશ સરકારના અત્યાચારો વિરુદ્ધ નીલ વિદ્રોહ, પબના વિદ્રોહ અને પાછળથી ચંપારણ તથા ખેડા સત્યાગ્રહ જેવા આંદોલનો થયા.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)

૧. જમીન મહેસૂલ એટલે શું?
જમીન આધારિત કૃષિ ઉત્પાદન પર લેવામાં આવતો ટેક્સ અથવા આવક.

૨. બ્રિટિશરોએ આ પદ્ધતિ કેમ લાગુ કરી?
તેમનો મુખ્ય હેતુ ખેડૂતોની આર્થિક સ્થિતિનો વિચાર કર્યા વગર પોતાની વહીવટી અને લશ્કરી જરૂરિયાતો માટે આવકને મહત્તમ કરવાનો હતો.

૩. ભારતીય અર્થતંત્ર પર શું અસર પડી?
भारत જે એક સમયે 'સોનાની ચીડિયા' ગણાતું હતું, તે આ શોષણખોર નીતિઓને કારણે કાચા માલનો નિકાસકાર અને ગરીબ કૃષિ પ્રધાન દેશ બની ગયો.

Content Prepared for: Immy’s Academy