મહાત્મા ગાંધી: જીવન અને કાર્ય

ભારતના રાષ્ટ્રપિતા વિશેની પરીક્ષાલક્ષી સંપૂર્ણ નોંધ

૧. જન્મ અને કૌટુંબિક વિગતો

જન્મ: ૨ ઓક્ટોબર ૧૮૬૯, પોરબંદર (સુદામાપુરી).
માતા-પિતા: પૂતળીબાઈ અને કરમચંદ ગાંધી. (કરમચંદ ગાંધી પોરબંદરના રાજા વિક્રમજીના સમયમાં દીવાન હતા).
પત્ની: કસ્તુરબા.
સંતાનો: હરિલાલ, મણિલાલ, રામદાસ, દેવદાસ.
પુત્ર સમાન અનુયાયી: જમનાલાલ બજાજ (ગાંધીજીના ૫મા પુત્ર).
બકરીનું નામ: નિર્મલા.
સંસ્કૃત શિક્ષક: કૃષ્ણાશંકર માસ્તર.
રહસ્યમંત્રી: મહાદેવભાઈ દેસાઈ.

રાજકીય ગુરુ: ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલે.
આધ્યાત્મિક ગુરુ: શ્રીમદ્દ રાજચંદ્ર.
વૈચારિક ગુરુ: લિયો ટોલ્સટોય (રશિયા) અને જ્હોન રસ્કિન (બ્રિટન).
પુસ્તકોની અસર:
- 'અન ટુ ધ લાસ્ટ' (રસ્કિન): જેનો અનુવાદ ગાંધીજીએ 'સર્વોદય' નામે કર્યો.
- રાજા હરિશ્ચંદ્ર (નાટક): સત્ય પ્રત્યેની નિષ્ઠા જાગી.
- શ્રવણ પિતૃભક્તિ: સેવાભાવ જાગ્યો.

ગમન: ૧૮૯૩માં દાદા અબ્દુલ્લાનો કેસ લડવા. (પ્રથમ બંદર: ડરબન)

પીટર મોરિત્સ બર્ગ: આ સ્ટેશને ગાંધીજીને રંગભેદને કારણે ટ્રેનમાંથી ઉતારી દેવાયા હતા.

સ્થાપનાઓ:

લીલા ચોપાનિયા (Green Pamphlet): આફ્રિકામાં ભારતીયોની સ્થિતિ અંગે રાજકોટમાં છપાવેલ પુસ્તિકા.

સાપ્તાહિક: 'ઇન્ડિયન ઓપિનિયન'.

ભારત પરત: ૯ જાન્યુઆરી ૧૯૧૫ (એસ.એસ. અરેબીયા જહાજમાં, એપોલો બંદર મુંબઈ).
કોચરબ આશ્રમ: ૨૫ મે ૧૯૧૫ (જીવણલાલ બેરિસ્ટરનું મકાન). પ્રથમ હરિજન પરિવાર: દુદાભાઈ અને દાનીબહેન.
સાબરમતી આશ્રમ: ૧૭ જૂન ૧૯૧૭ (સાબરમતી નદી કિનારે).
- હૃદયકુંજ: ગાંધીજીનું નિવાસસ્થાન.
- નંદિની: અતિથિગૃહ.
સેવાગ્રામ આશ્રમ: વરધા (મહારાષ્ટ્ર) ખાતે સ્થાપના.

શિક્ષણ નીતિ: ૧૯૩૭માં વરધા ખાતે 'નવી તાલીમ' અથવા 'બુનિયાદી શિક્ષણ' ની યોજના રજૂ કરી.
હિંદ સ્વરાજ: મૂળ ગુજરાતીમાં લખ્યું (૧૯૦૯). બ્રિટિશ સરકારે ૧૯૧૦માં પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો.
સત્યાગ્રહના અગિયાર મહાવ્રત: સત્ય, અહિંસા, અસ્તેય, અપરિગ્રહ, બ્રહ્મચર્ય, જાતમહેનત, અસ્વાદ, અભય, સ્વદેશી, અસ્પૃશ્યતા નિવારણ અને સર્વધર્મ સંભાવ.
મ્યુઝિયમ આર્કિટેક્ટ: સાબરમતી ગાંધી સ્મારક સંગ્રહાલયના આર્કિટેક્ટ ચાર્લ્સ કોરિયા હતા.
ટ્રસ્ટીશીપ: મૂડીપતિઓએ મિલકતના માલિક નહીં પણ સમાજના 'રખેવાળ' (Trustee) બનવું જોઈએ.

સમાધિ: રાજઘાટ, દિલ્હી

"ખરાબ અક્ષર એ અધૂરી કેળવણીની નિશાની છે."