Gujarat Geography : Minerals
💎 ગુજરાતની ખનીજ સંપત્તિ:
ગુજરાત એ ભારતનું એક એવું રાજ્ય છે જે ખનીજ વિવિધતામાં સમૃદ્ધ છે. કુલ ૨૯ જેટલી ખનીજો અહીં મળી આવે છે, જેમાંથી ૧૨ ખનીજો વ્યાપારી ધોરણે ઉપયોગી છે.
📊 ૧. આંકડાકીય વિગતો અને સ્થાન
ભારતમાં સ્થાન: ખનીજ સંપત્તિની દ્રષ્ટિએ ગુજરાત ભારતભરમાં ચોથા (૪થા) ક્રમે છે.
ઉત્પાદન મૂલ્ય: ખનીજ ઉત્પાદનના મૂલ્યની દ્રષ્ટિએ પણ ગુજરાત ૪થા ક્રમે છે (૨૦૨૩-૨૪ ના આંકડા મુજબ).
ખનીજોના પ્રકાર: ગુજરાતમાં મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારની ખનીજો મળે છે:
માટી અને પથ્થર
પેટ્રોલ અને કુદરતી ગેસ
દરિયાના પાણીમાંથી મળતા રસાયણો
ટેકનોલોજી: ખનીજ ચોરી રોકવા માટે ગુજરાતના ખાણ-ખનીજ વિભાગ દ્વારા 'TRI NETRA' ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
🏗️ ૨. મુખ્ય ખનીજો અને તેના પ્રાપ્તિસ્થાનો
| ખનીજનું નામ | મુખ્ય પ્રાપ્તિસ્થાન | વિશેષતા / ઉપયોગ |
| બોક્સાઇટ | કચ્છ અને જામનગર | એલ્યુમિનિયમ બનાવવા વપરાય. ઉત્પાદનમાં ગુજરાત પ્રથમ ક્રમે છે. |
| લિગ્નાઇટ | પાનન્ધ્રો (કચ્છ), ભરૂચ, ભાવનગર | વીજળી પેદા કરવા માટે વપરાતો કોલસો. |
| મેંગેનીઝ | શિવરાજપુર (પંચમહાલ) | રાસાયણિક પ્રક્રિયામાં ઉદ્દીપક (Catalyst) તરીકે. |
| અકીક (Agate) | ઝઘડિયા (ભરૂચ), રાજપીપળા | સમગ્ર ભારતમાં માત્ર ગુજરાતમાં મળે છે. શૃંગારની વસ્તુઓ માટે. |
| ફ્લોરસ્પાર | આંબાડુંગર (છોટાઉદેપુર) | એશિયાનું સૌથી મોટું શુદ્ધિકરણ કારખાનું કડીપાણી માં છે. |
| ચૂનાનો પથ્થર | કચ્છ (સૌથી વધુ જથ્થો) | સિમેન્ટ ઉદ્યોગ માટે (મિલીયોલાઇટ અને પોરબંદર પથ્થર). |
| આરસપહાણ | અંબાજી (બનાસકાંઠા) | બાંધકામ અને શિલ્પકળા માટે. |
⚡ ૩. ઊર્જા ખનીજો: પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી વાયુ
ગુજરાતને 'ધ પેટ્રોકેપિટલ સ્ટેટ ઓફ ઇન્ડિયા' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
પ્રથમ પ્રાપ્તિ: ૧૯૫૮માં આણંદના લૂણેજ ખાતેથી સૌપ્રથમ ખનીજ તેલ મળ્યું.
સૌથી મોટું ક્ષેત્ર: અંકલેશ્વર (ભરૂચ). અહીંનું તેલ વડોદરાની કોયલી રિફાઇનરીમાં મોકલાય છે.
બીજું મોટું ક્ષેત્ર: ગાંધાર (ભરૂચ). જે ઢાઢરથી નર્મદા નદી વચ્ચે ફેલાયેલું છે.
સાગરીય તેલક્ષેત્ર: ૧૯૭૦માં ભરૂચના અલિયા બેટ (નર્મદા નદી) ખાતે શોધાયું.
પાઇપલાઇન ગેસ: ઘરે-ઘરે પાઇપલાઇન દ્વારા ગેસ પૂરો પાડનાર ગુજરાત દેશનું પ્રથમ રાજ્ય છે (શરૂઆત વડોદરા થી).
🧱 ૪. માટીના વિવિધ પ્રકારો
ચિનાઈ માટી (China Clay): સાબરકાંઠાનું આરસોડિયા ભારતનું સૌથી મોટું ઉત્પાદન સ્થળ છે.
અગ્નિજીત માટી (Fire Clay): સુરેન્દ્રનગરના મૂળી માં સૌથી વધુ મળે છે. તે ૧૫૦૦°C સુધીનું તાપમાન સહન કરી શકે છે.
બેન્ટોનાઇટ: કચ્છ અને ભાવનગરમાંથી મળી આવે છે. તેલ શુદ્ધિકરણમાં વપરાય છે.
ચિરોડી (Gypsum): પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસ (POP) બનાવવા વપરાય. દેવભૂમિ દ્વારકા અગ્રેસર છે.
✨ ૫. વિશિષ્ટ ખનીજો
જારોસાઇટ: મંગળ ગ્રહની ભૌગોલિક ઘડિયાળ ગણાતું આ ખનીજ કચ્છ માંથી મળી આવ્યું છે.
લીલો ડોલોમાઇટ: સમગ્ર ભારતમાં માત્ર ગુજરાતના છોટાઉદેપુર (છુછાપુરા) માં મળે છે, જેને 'પ્રાચીન મરકત મણિ' કહેવાય છે.
વુલેસ્ટોનાઇટ: ઉત્પાદનમાં ગુજરાત વિશ્વમાં પ્રથમ છે (મુખ્યત્વે બનાસકાંઠામાં મળે છે).
મીઠું: ભારતના કુલ ઉત્પાદનનું ૭૮% મીઠું ગુજરાત પકવે છે (ખારાઘોડા જાણીતું કેન્દ્ર છે).
💡 પરીક્ષા માટે 'ગોલ્ડન ફેક્ટ્સ'
તાંબુ, સીસું, જસત: બનાસકાંઠાના દાંતા (અંબાજી) માં ત્રિધાતુ ખનીજ મળે છે.
ગ્રેફાઇટ: પેન્સિલ અને સૂકી બેટરી બનાવવા વપરાય (પંચમહાલ અને વડોદરા મુખ્ય કેન્દ્રો).
સિલિકા રેતી: કાચ બનાવવા વપરાય છે.
કોલસાના પ્રકારો: એન્થ્રેસાઇટ (શ્રેષ્ઠ) > બીટ્યુમીન > લિગ્નાઇટ > પીટ (કનિષ્ઠ).
સંકલન: Immys Academy
તમારી સફળતા, અમારો સંકલ્પ.