Executive, Parliament and Judiciary in Gujarati

Union Government & Administration 🎯

પ્રકરણ ૧૨: કારોબારી, સંસદ અને ન્યાયતંત્ર
(Executive, Parliament and Judiciary)

જાહેર વહીવટી માળખું — સંસ્થાગત વ્યવસ્થા | UPSC (Mains), GPSC Class 1/2 માટે સંપૂર્ણ અભ્યાસ નોંધો

ભાગ ૧ — કેન્દ્રીય કારોબારી (THE EXECUTIVE)

ભારતમાં સંસદીય શાસન પ્રણાલી (Parliamentary System) સ્વીકારાયેલી છે, જેમાં નામ માત્રની કારોબારી (રાષ્ટ્રપતિ) અને વાસ્તવિક કારોબારી (વડાપ્રધાન અને મંત્રીમંડળ) વચ્ચે સ્પષ્ટ વિભાજન જોવા મળે છે.

રાષ્ટ્રપતિ સંબંધિત પ્રમુખ બંધારણીય જોગવાઈઓ:

• અનુચ્છેદ પ૨: ભારતના એક રાષ્ટ્રપતિ રહેશે.
• અનુચ્છેદ પ૩: સંઘની તમામ કારોબારી સત્તાઓ રાષ્ટ્રપતિમાં નિહિત રહેશે, જેનો ઉપયોગ તેઓ પ્રત્યક્ષ રીતે અથવા તાબાના અધિકારીઓ દ્વારા કરશે.
• અનુચ્છેદ ૭૪(૧): રાષ્ટ્રપતિને મદદ અને સલાહ આપવા માટે વડાપ્રધાનની અધ્યક્ષતામાં એક મંત્રીમંડળ રહેશે (જેની સલાહ અનુસાર રાષ્ટ્રપતિ કાર્ય કરશે).
• અનુચ્છેદ પ૪ (ચૂંટણી મંડળ - Electoral College): રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં સંસદના બંને ગૃહોના ચૂંટાયેલા સભ્યો અને રાજ્યો તથા પૌંડિચેરી/દિલ્હી વિધાનસભાઓના ચૂંટાયેલા સભ્યો ભાગ લે છે.
• અનુચ્છેદ ૬૧ (મહાભિયોગ - Impeachment): બંધારણના ઉલ્લંઘન બદલ સંસદ દ્વારા રાષ્ટ્રપતિને દૂર કરવાની વિશેષ પ્રક્રિયા.

રાષ્ટ્રપતિની વિભિન્ન સત્તાઓ (E-L-F-E-D-M-J)

૧. Executive (વહીવટી)
PM, મંત્રીઓ, રાજ્યપાલો, CAG, CEC અને ન્યાયાધીશોની નિમણૂક.

૨. Legislative (ધારાકીય)
સંસદ બેઠક બોલાવવી, વિસર્જન, Art. 123 હેઠળ વટહુકમ (Ordinance).

૩. Financial (નાણાકીય)
ધન વિધેયક માટે પૂર્વ મંજૂરી, આકસ્મિક નિધિ પર નિયંત્રણ.

૪. Emergency (કટોકટી)
Art. 352 (રાષ્ટ્રીય), Art. 356 (રાજ્ય), Art. 360 (નાણાકીય).

૫. Diplomatic & Military
આંતરરાષ્ટ્રીય કરારો, સેનાના સર્વોચ્ચ કમાન્ડર.

૬. Judicial (ન્યાયિક)
Art. 72 હેઠળ ક્ષમાદાન (Pardon, Remission, Commutation).

📌 ત્રિશંકુ સંસદ અને સ્વ-વિવેક (Hung Parliament): જ્યારે ચૂંટણીમાં કોઈ પક્ષને સ્પષ્ટ બહુમતી ન મળે, ત્યારે રાષ્ટ્રપતિ પોતાની વિવેકબુદ્ધિથી સ્થિર સરકાર બનાવી શકે તેવા નેતાને PM તરીકે નિમણૂક આપે છે.

ભાગ ૨ — વડાપ્રધાન અને મંત્રીમંડળ (PM & COUNCIL OF MINISTERS)

વડાપ્રધાન દેશના વાસ્તવિક રાજકીય વડા (Real Executive) અને સરકારના સુકાની છે. તેઓ મંત્રીમંડળ અને રાષ્ટ્રપતિ વચ્ચે સેતુનું કામ કરે છે.

📜 જવાબદેહીના બંધારણીય નિયમો:
• સામૂહિક જવાબદારી (Collective Responsibility - Art. 75(3)): મંત્રીમંડળ લોકસભાને સામૂહિક રીતે જવાબદાર છે. લોકસભામાં અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ પસાર થાય તો સમગ્ર મંત્રીમંડળે રાજીનામું આપવું પડે છે ("તરે છે પણ સાથે, ડૂબે છે પણ સાથે").
• વ્યક્તિગત જવાબદારી (Individual Responsibility - Art. 75(2)): મંત્રીઓ રાષ્ટ્રપતિની પ્રસન્નતા સુધી હોદ્દો ધરાવે છે.
• અનુચ્છેદ ૭૫(૫): સંસદસભ્ય ન હોય તેવી વ્યક્તિ પણ ૬ મહિના સુધી મંત્રી રહી શકે છે, પરંતુ ૬ મહિનામાં સંસદના કોઈપણ ગૃહમાં ચૂંટાવું ફરજિયાત છે.

ભાગ ૩ — કેન્દ્રીય સંસદ (PARLIAMENT)

ભારતીય સંસદનું માળખું (ત્રિ-અંગી)

૧. રાષ્ટ્રપતિ (President)
• સંસદનો અભિન્ન અંગ
• વિધેયક પર મંજૂરી આપે છે

૨. રાજ્યસભા (Rajya Sabha)
• ઉપલું ગૃહ (Upper House)
• રાજ્યોનું પ્રતિનિધિત્વ (સ્થાયી ગૃહ)

૩. લોકસભા (Lok Sabha)
• નીચલું ગૃહ (Lower House)
• પ્રજાનું સીધું પ્રતિનિધિત્વ (૫ વર્ષ મુદત)

સંસદના મુખ્ય કાર્યો (L-E-F-D-R Formula):

૧. Legislative: દેશ માટે કાયદા ઘડવા અને સુધારવા.

૨. Executive Control: પ્રશ્નોત્તરી કાળ અને અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ દ્વારા અંકુશ.

૩. Financial Control: બજેટ મંજૂર કરવું અને તિજોરી પર નિયંત્રણ.

૪. Deliberation: રાષ્ટ્રીય નીતિઓ અને પ્રશ્નો પર ચર્ચા.

ભાગ ૪ — ભારતીય ન્યાયતંત્ર (THE JUDICIARY)

ભારતમાં એકીકૃત ન્યાયતંત્ર (Integrated Judiciary) નું માળખું છે, જેમાં ટોચ પર સર્વોચ્ચ અદાલત (Supreme Court), મધ્યમાં વડી અદાલતો (High Courts) અને તાબા હેઠળ જિલ્લા અદાલતો આવેલી છે.

મુખ્ય ક્ષેત્રાધિકારો (Jurisdictions):

• અનુચ્છેદ ૧૩૧ (મૂળ ક્ષેત્રાધિકાર - Original Jurisdiction): કેન્દ્ર વિરુદ્ધ રાજ્ય અથવા રાજ્ય-રાજ્ય વચ્ચેના વિવાદોની સીધી સુનાવણી.
• અનુચ્છેદ ૩૨ (રીટ ક્ષેત્રાધિકાર - Writ Jurisdiction): મૂળભૂત અધિકારોના રક્ષણ માટે સર્વોચ્ચ અદાલત ૫ પ્રકારની રીટ બહાર પાડે છે.
• અનુચ્છેદ ૧૪૩ (સલાહકારી ક્ષેત્રાધિકાર - Advisory Jurisdiction): રાષ્ટ્રપતિની સર્વોચ્ચ અદાલત પાસેથી કાનૂની સલાહ મેળવવાની સત્તા.

⚖️️ ન્યાયિક સક્રિયતા અને PIL:

• ન્યાયિક સક્રિયતા (Judicial Activism): ધારાસભા અને કારોબારી નિષ્ફળ જાય ત્યારે નાગરિક અધિકારોના રક્ષણ માટે ન્યાયતંત્રનું સક્રિય બનવું.
• જાહેર હિતની અરજી (PIL): જસ્ટિસ પી. એન. ભગવતી અને જસ્ટિસ વી. આર. કૃષ્ણા અય્યર દ્વારા પાયો નંખાયો, જેનાથી ગરીબો માટે ન્યાય સુલભ બન્યો.

ભાગ ૫ — સત્તાનું પૃથક્કરણ અને અંકુશ-સંતુલન (Checks and Balances)

ભારતીય બંધારણમાં ચુસ્ત પૃથક્કરણ નથી, પરંતુ કાર્યાત્મક ઓવરલેપિંગ અને અંકુશ-સંતુલન (Checks and Balances) નો સિદ્ધાંત સ્વીકારાયો છે:

અંકુશ અને સંતુલનની ત્રિ-અંગી પ્રણાલી

ધારાસભા ↔ કારોબારી
પ્રશ્નોત્તરી કાળ, બજેટ અંકુશ અને અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ દ્વારા અંકુશ.

ન્યાયતંત્ર ➔ ધારાસભા/કારોબારી
ન્યાયિક પુનરાવલોકન (Judicial Review) દ્વારા કાયદા ચકાસણી.

કારોબારી/ધારાસભા ➔ ન્યાયતંત્ર
ન્યાયાધીશોની નિમણૂક (Executive) અને મહાભિયોગ પ્રક્રિયા (Legislative).

🚀 વેલ્યુ-એડીશન ડેટા (Value-Added Data for UPSC/GPSC)

૧. કલેજિયમ પ્રણાલી અને NJAC વિવાદ:

• કલેજિયમ સિસ્ટમ: 'Three Judges Cases' (૧૯૮૧, ૧૯૯૩, ૧૯૯૮) દ્વારા ઉદ્ભવેલી પ્રણાલી, જેમાં CJI અને ૪ સીનિયર ન્યાયાધીશો ન્યાયાધીશોની નિમણૂક/બદલી નક્કી કરે છે.
• ૯૯મો સુધારો અને NJAC (૨૦૧૪): નેશનલ જ્યુડિશિયલ એપોઇન્ટમેન્ટ્સ કમિશન રચાયું, જેને સર્વોચ્ચ અદાલતે ૨૦૧૫ માં 'ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા' (Basic Structure) નું હનન ગણાવીને રદ્દ કર્યું.

૨. UPSC Mains મોડેલ ફ્રેમવર્ક (Answer Writing Matrix):

પ્રશ્ન: "ભારતમાં ન્યાયિક સક્રિયતા (Judicial Activism) એ નાગરિકોના અધિકારોની રક્ષક બની છે, પરંતુ કેટલીકવાર તે 'ન્યાયિક અતિરેક' (Judicial Overreach) તરફ વળીને સત્તાના પૃથક્કરણના સિદ્ધાંતને નબળો પાડે છે." — વિવેચનાત્મક પરીક્ષણ કરો.

ઉત્તરનું માળખું (Answer Writing Framework):

• પ્રસ્તાવના (Introduction): ન્યાયિક સક્રિયતા અને PIL ની વ્યાખ્યા આપી જસ્ટિસ પી.એન. ભગવતીના યોગદાનનો ઉલ્લેખ કરવો.
• મુખ્ય ભાગ (Body):
  ૧. સકારાત્મક પાસાં (અધિકારોની રક્ષક): અનુચ્છેદ ૨૧ નો વ્યાપ વધારવો (સ્વચ્છ પર્યાવરણ, પ્રાઇવસી), વિશાખા ગાઇડલાઇન્સ અને બંધારણીય મૂલ્યોની જાળવણી.
  ૨. નકારાત્મક પાસાં (ન્યાયિક અતિરેક): કારોબારી/ધારાસભાના ક્ષેત્રોમાં સીધો હસ્તક્ષેપ (દારૂ વેચાણ કે દિવાળી ફટાકડા આદેશો), નીતિ ઘડતરમાં તકનીકી મર્યાદાઓ અને કેસોનો મોટો બાકી બોજ.
• નિષ્કર્ષ (Conclusion): ન્યાયતંત્રએ 'ન્યાયિક સ્વ-સંયમ' (Judicial Restraint) જાળવવો જોઈએ. ત્રણેય અંગોએ બંધારણીય લક્ષ્મણરેખામાં રહીને કામ કરવું એ જ સુશાસનનો પાયો છે.

⚡ ૧૫ અતિ મહત્વપૂર્ણ વન-લાઈનર્સ (Quick Revision Points)

૧. અનુચ્છેદ પ૨ ➔ ભારતના રાષ્ટ્રપતિના હોદ્દાની જોગવાઈ.

૨. અનુચ્છેદ ૭૪ ➔ રાષ્ટ્રપતિની સલાહ માટે મંત્રીમંડળ.

૩. અનુચ્છેદ ૭૫(૩) ➔ મંત્રીમંડળ લોકસભાને સામૂહિક રીતે જવાબદાર.

૪. અનુચ્છેદ ૧૨૩ ➔ રાષ્ટ્રપતિની વટહુકમ (Ordinance) સત્તા.

૫. અનુચ્છેદ ૭૨ ➔ રાષ્ટ્રપતિની ક્ષમાદાન (Pardon) ની સત્તા.

૬. અનુચ્છેદ ૬૧ ➔ રાષ્ટ્રપતિ પર મહાભિયોગ (Impeachment).

૭. અનુચ્છેદ ૩૨ ➔ બંધારણીય ઇલાજોનો અધિકાર (૫ રીટ).

૮. અનુચ્છેદ ૧૩૧ ➔ સર્વોચ્ચ અદાલતનો મૂળ ક્ષેત્રાધિકાર.

૯. અનુચ્છેદ ૧૪૩ ➔ રાષ્ટ્રપતિની ન્યાયિક સલાહ મેળવવાની સત્તા.

૧૦. પી. એન. ભગવતી ➔ ભારતમાં જાહેર હિતની અરજી (PIL) ના પ્રણેતા.

૧૧. અનુચ્છેદ ૧૬૫ ➔ રાજ્યના એડવોકેટ જનરલ (Advocate General).

૧૨. એકીકૃત ન્યાયતંત્ર ➔ ભારતીય બંધારણનું ખાસ સમવાયી લક્ષણ.

૧૩. લોક અદાલત ➔ વિવાદોના ઝડપી ઉકેલ માટેની બિન-અદાલતી પ્રણાલી.

૧૪. Amicus Curiae ➔ અદાલતના મિત્ર તરીકે નિમાયેલા સ્વતંત્ર વકીલ.

૧૫. Three Judges Cases ➔ કલેજિયમ પ્રણાલીના વિકાસના કેસો.

📚 ઇમ્મીઝ એકેડમી (Immy's Academy): GPSC, Dy.SO, STI, GSSSB અને અન્ય સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે ઉત્કૃષ્ટ સ્ટડી મટીરીયલ અને ટેસ્ટ સિરીઝ માટે અમારી સાથે જોડાયેલા રહો!