The Public Sector in Modern India in Gujarati

Public Sector Undertakings - PSUs 🎯

પ્રકરણ ૮: આધુનિક ભારતમાં જાહેર ક્ષેત્ર
(The Public Sector in Modern India)

જાહેર ક્ષેત્રના સાહસો (PSUs) | UPSC (Mains), GPSC Class 1/2 માટે સંપૂર્ણ અભ્યાસ નોંધો

૧. જાહેર ક્ષેત્રના સાહસોનો અર્થ (Meaning of PSUs)

જાહેર સાહસોને Public Sector Undertakings (PSUs), સરકારી સાહસો કે રાષ્ટ્રીયકૃત ઉદ્યોગો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

📌 બંધારણીય અને કાનૂની વ્યાખ્યા:
જે કંપની કે સાહસમાં ૫૧% કે તેથી વધુ વિનિહિત શેર મૂડી (Paid-up Share Capital) કેન્દ્ર સરકાર, રાજ્ય સરકાર કે બંને દ્વારા સંયુક્ત રીતે ધરાવવામાં આવતી હોય તેને જાહેર ક્ષેત્રનું સાહસ (PSU) કહેવાય છે.

મુખ્ય વિચારકોના દ્રષ્ટિકોણ:

• એ. એચ. હેન્સન (A.H. Hansen): "જાહેર સાહસો એટલે રાજ્યની માલિકી અને સંચાલન હેઠળ ચાલતા ઔદ્યોગિક, કૃષિ, નાણાકીય અને વ્યાપારી સાહસો."
• ડબલ્યુ. ફ્રિડમેન (W. Friedman): "જાહેર સાહસ એ સરકાર વતી આર્થિક કે સામાજિક સેવાઓ આપતી એવી સંસ્થા છે જે પોતાની સ્વતંત્ર નાણાકીય જોગવાઈ અને સંચાલકીય સ્વાયત્તતા સાથે કામ કરે છે."

૨. ભારતમાં જાહેર સાહસોનો ઐતિહાસિક ઉદ્ભવ (Historical Roots)

ભારતમાં જાહેર ક્ષેત્રનો ઇતિહાસ આઝાદી પછી જ શરૂ થયો નથી, પરંતુ તેના મૂળ પ્રાચીન અને મધ્યકાલીન ભારત સુધી લંબાયેલા છે:

૧. પ્રાચીન ભારત (કૌટિલ્ય)
ખાણકામ, મીઠું, જંગલ સંપત્તિ, સિંચાઈ અને સિક્કાઓ પાડવા પર રાજ્યનું નિયંત્રણ.

૨. મધ્યકાલીન ભારત (મુઘલ)
શાસકો દ્વારા મુખ્ય શહેરોમાં રાજ્ય સંચાલિત 'કારખાનાઓ' (State Workshops) ની સ્થાપના.

૩. બ્રિટિશ કાળ (૧૯૪૭ પહેલાં)
સંસ્થાનવાદી હિતો માટે રેલવે, ટપાલ, સુરક્ષા પ્રિન્ટિંગ પ્રેસ અને દારૂગોળા કારખાના.

૩. આઝાદી પછીની સ્થાપના અને ઔદ્યોગિક નીતિઓનો વિકાસ

૧૯૪૭ માં ગરીબી, બેરોજગારી, આવકની અસમાનતા અને ખાનગી ક્ષેત્ર પાસે મોટા મૂડીરોકાણની અસમર્થતાને કારણે આયોજિત વિકાસ જરૂરી બન્યો.

સ્વતંત્ર ભારત = રાજ્યનો હસ્તક્ષેપ + આયોજિત વિકાસ + ઝડપી ઔદ્યોગિકરણ + આત્મનિર્ભરતા

ઔદ્યોગિક નીતિ ઠરાવો (Policy Evolution):

• ઔદ્યોગિક નીતિ ઠરાવ, ૧૯૪૮ (IPR 1948): મિશ્ર અર્થતંત્ર (Mixed Economy) નો પાયો નંખાયો. શસ્ત્ર-અસ્ત્ર, અણુઉર્જા અને રેલવે રાજ્ય માટે અનામત રખાયા.
• ઔદ્યોગિક નીતિ ઠરાવ, ૧૯૫૬ (IPR 1956) ⭐: "ભારતનું આર્થિક બંધારણ" (Economic Constitution of India) તરીકે ઓળખાય છે.

અનુસૂચિ 'A' (Schedule A)	અનુસૂચિ 'B' (Schedule B)	અનુસૂચિ 'C' (Private Sector)
• ૧૭ પાયાના ઉદ્યોગો • સંપૂર્ણપણે રાજ્યની માલિકી	• ૧૨ ઉદ્યોગો (રાજ્ય + ખાનગી) • રાજ્ય મુખ્ય, ખાનગી પૂરક	• બાકીના તમામ ઉદ્યોગો • ખાનગી ક્ષેત્ર માટે ખુલ્લા

• બેંકોનું રાષ્ટ્રીયકરણ: ૧૯૬૯ માં ૧૪ મોટી વ્યાપારી બેંકો અને ૧૯૮૦ માં બીજી ૬ બેંકોનું રાષ્ટ્રીયકરણ કરાયું.
• નવી ઔદ્યોગિક નીતિ, ૧૯૯૧ (LPG Era) ⭐⭐⭐:
  • અનામત ક્ષેત્રોમાં ઘટાડો: અનામત ક્ષેત્રો ૧૭ થી ઘટીને માત્ર ૩ (રેલવે, અણુઉર્જા, સંરક્ષણ) કરાયા.
  • વિનવેશ (Disinvestment): સરકારી સાહસોમાં હિસ્સાનું વેચાણ શરૂ થયું.
  • MoU સિસ્ટમ: સ્વાયત્તતા અને જવાબદેહી વધારવા લાવવામાં આવી.

સમયરેખા: 1948 (પાયો) ➔ 1956 (રાજ્ય પ્રભુત્વ) ➔ 1969 (રાષ્ટ્રીયકરણ) ➔ 1991 (LPG અને વિનવેશ)

૪. બંધારણીય આધાર અને જાહેર ક્ષેત્રની ભૂમિકા

PSUs નો બંધારણીય આધાર (Constitutional Rationale):
રાજ્યની નીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો (DPSP) ના નીચેના અનુચ્છેદો PSUs નો પાયો છે:

• અનુચ્છેદ ૩૯(b): ભૌતિક સાધનોની માલિકી અને નિયંત્રણનું સમાન વિતરણ જેથી સામૂહિક ભલું થાય.
• અનુચ્છેદ ૩૯(c): સંપત્તિ અને ઉત્પાદનના સાધનોનું સામાન્ય જનતા માટે હાનિકારક કેન્દ્રીકરણ અટકાવવું.

જાહેર ક્ષેત્રની મુખ્ય ભૂમિકા અને લાભો:

૧. સામાજિક કલ્યાણ:
રોજગાર નિર્માણ અને સસ્તા દરે સેવાઓ આપવી.

૨. આંતરમાળખાકીય વિકાસ:
સ્ટીલ, પાવર, ડેમ વગેરે જેવા ભારે પ્રોજેક્ટ્સ સ્થાપવા.

૩. સંતુલિત પ્રાદેશિક વિકાસ:
પછાત અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ઉદ્યોગો સ્થાપવા.

૪. સંરક્ષણ અને આયાત વિકલ્પ:
સુરક્ષા સાધનોનું ઉત્પાદન અને વિદેશી હૂંડિયામણની બચત.

૫. PSUs ની મુખ્ય સમસ્યાઓ અને મર્યાદાઓ (Problems)

• સંચાલકીય અકાર્યક્ષમતા (Managerial Inefficiency): અમલદારશાહી શૈલીનું ચુસ્ત નિયંત્રણ.
• નબળી કાર્યસંસ્કૃતિ (Poor Work Culture): જવાબદેહી અને વ્યાવસાયિકતાનો અભાવ.
• રાજકીય હસ્તક્ષેપ (Political Interference): નીતિગત નિર્ણયોમાં દખલગીરી અને મનસ્વી નિમણૂકો.
• જૂની ટેકનોલોજી (Obsolete Technology): સમયસર આધુનિકીકરણ કરવામાં વિલંબ.
• નાણાકીય ખોટ અને અતિશય સ્ટાફ (Financial Losses): બિન-જરૂરી ખર્ચ અને ખોટ કરતી સફેદ હાથી જેવી કંપનીઓ (Sick PSUs).

🚀 વેલ્યુ-એડીશન ડેટા (Value-Added Data for UPSC/GPSC)

૧. નવીન સરકારી નીતિ: PSE નીતિ ૨૦૨૧ (National PSE Policy 2021):

આત્મનિર્ભર ભારત અભિયાન હેઠળ જાહેર ક્ષેત્ર માટે નવી નીતિ જાહેર કરાઈ:
• વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્રો (Strategic Sectors): અણુઉર્જા, સંરક્ષણ, પરિવહન, ટેલિકોમ, ઉર્જા વગેરેમાં મહત્તમ ૪ જાહેર સાહસો જ જાળવી રખાશે. બાકીના સાહસોનું ખાનગીકરણ અથવા વિનવેશ કરાશે.
• બિન-વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્રો (Non-Strategic Sectors): આ ક્ષેત્રના તમામ PSUs નું સંપૂર્ણ ખાનગીકરણ અથવા બંધ કરાશે.

૨. UPSC Mains મોડેલ ફ્રેમવર્ક (Answer Writing Matrix):

પ્રશ્ન: "૧૯૯૧ પછી ભારતમાં જાહેર ક્ષેત્રની ભૂમિકા આયોજિત વિકાસના મુખ્ય એન્જિનમાંથી બદલાઈને સ્પર્ધાત્મક અર્થતંત્રમાં વ્યૂહાત્મક સાધન તરીકેની બની ગઈ છે." — સમીક્ષા કરો.

ઉત્તરનું માળખું (Answer Writing Framework):

• પ્રસ્તાવના (Introduction): ૧૯૪૮ અને ૧૯૫૬ ના મોડેલથી ૧૯૯૧ ની LPG નીતિ સુધીના બદલાવનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન.
• મુખ્ય ભાગ (Body):
  ૧. ૧૯૯૧ પહેલાંનું ચિત્ર (Commanding Heights): ભારે ઉદ્યોગો, એકાધિકાર (Monopoly), સામાજિક કલ્યાણ અને આત્મનિર્ભરતાનો યુગ.
  ૨. ૧૯૯૧ પછીનો બદલાવ (Strategic Realignment): ખાનગી ક્ષેત્ર સાથે સ્પર્ધા, વિનવેશ (Disinvestment), મહારત્ન/નવરત્ન દરજ્જા દ્વારા સ્વાયત્તતા, અને નેશનલ મોનેટાઇઝેશન પાઇપલાઇન (NMP).
  ૩. પડકારો: સતત ખોટ કરતી કંપનીઓ (Sick PSUs) અને વૈશ્વિક સ્પર્ધા.
• નિષ્કર્ષ (Conclusion): આજના સમયમાં PSUs ને તમામ ક્ષેત્રોમાં ચલાવવાને બદલે કેવળ વ્યૂહાત્મક (Strategic), સુરક્ષા અને ઊર્જા ક્ષેત્રો પૂરતા મર્યાદિત રાખીને તેમની સુધારેલી કાર્યક્ષમતા પર ધ્યાન આપવું યોગ્ય રહેશે.

⚡ ૧૫ અતિ મહત્વપૂર્ણ વન-લાઈનર્સ (Quick Revision Points)

૧. PSU ની વ્યાખ્યા ➔ ૫૧% કે તેથી વધુ સરકારી શેરમૂડી.

૨. કૌટિલ્યનું અર્થશાસ્ત્ર ➔ પ્રાચીન ભારતમાં સરકારી ઉદ્યોગોનો પ્રથમ ઉલ્લેખ.

૩. IPR 1948 ➔ મિશ્ર અર્થતંત્ર સ્વીકારનાર પ્રથમ નીતિ.

૪. IPR 1956 ➔ "ભારતનું આર્થિક બંધારણ" (Schedule A, B, C).

૫. બેંકોનું રાષ્ટ્રીયકરણ (૧૯૬૯) ➔ ૧૪ વ્યાપારી બેંકોનું રાષ્ટ્રીયકરણ.

૬. ૧૯૯૧ ની નીતિ ➔ LPG યુગની શરૂઆત.

૭. અનુચ્છેદ ૩૯(b) & (c) ➔ DPSP માં PSUs નો બંધારણીય પાયો.

૮. અનામત ક્ષેત્રો (હાલ) ➔ પરમાણુ ઉર્જા અને રેલવે પરિવહન.

૯. MoU પ્રણાલી (1986-87) ➔ અર્જુન સેનગુપ્તા સમિતિની ભલામણ.

૧૦. બ્રિટિશ યુગ રેલવે/ટપાલ ➔ મુખ્યત્વે સંસ્થાનવાદી શોષણ માટે રચાયા.

૧૧. સંતુલિત પ્રાદેશિક વિકાસ ➔ પછાત વિસ્તારોમાં સ્થાપના પાછળનો હેતુ.

૧૨. વ્યૂહાત્મક વિનવેશ ➔ સરકારી હિસ્સો ૫૦% થી ઓછો કરવો.

૧૩. National PSE Policy 2021 ➔ વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્રોમાં મહત્તમ ૪ PSUs ની નીતિ.

૧૪. MoSPI ➔ CPSEs નો વાર્ષિક અહેવાલ પ્રકાસિત કરતી સંસ્થા.

૧૫. DIPAM ➔ વિનવેશ સંભાળતી કેન્દ્રીય નાણા મંત્રાલયની શાખા.

📚 ઇમ્મીઝ એકેડમી (Immy's Academy): GPSC, Dy.SO, STI, GSSSB અને અન્ય સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે ઉત્કૃષ્ટ સ્ટડી મટીરીયલ અને ટેસ્ટ સિરીઝ માટે અમારી સાથે જોડાયેલા રહો!