Forms of Public Sector Undertakings in India in Gujarati

Public Sector Undertakings - PSUs 🎯

પ્રકરણ ૯: ભારતમાં જાહેર ક્ષેત્રના સાહસોના સ્વરૂપો
(Forms of Public Sector Undertakings in India)

જાહેર ક્ષેત્રના સાહસો (PSUs) | UPSC (Mains), GPSC Class 1/2 માટે સંપૂર્ણ અભ્યાસ નોંધો

૧. જાહેર સાહસોનું પાયાનું વર્ગીકરણ (Basic Classification)

જાહેર ક્ષેત્રના સાહસો (PSUs) ને મુખ્યત્વે બે વિશાળ શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:

જાહેર સાહસોનું સંસ્થાકીય વર્ગીકરણ

↓

૧. સરકારી વિભાગીય ક્ષેત્ર (Government Sector)
• સરકારી મંત્રાલયો / વિભાગો
• વિભાગીય જાહેર સાહસો (Departmental Undertakings - DPEs)

૨. બિન-વિભાગીય સાહસો (Non-Departmental)
• સરકારી કંપનીઓ (Government Companies)
• વૈધાનિક નિગમો (Statutory Corporations)
• હોલ્ડિંગ કંપનીઓ (Holding Companies)

૨. વિભાગીય જાહેર સાહસો (Departmental Public Enterprises - DPEs)

આ સાહસો સીધા જ સરકારી મંત્રાલય કે વિભાગના એક ભાગ તરીકે ચલાવવામાં આવે છે. તેને અલગ કાનૂની અસ્તિત્વ હોતું નથી.

ઉદાહરણો: ભારતીય રેલવે (Indian Railways), સરકારી પ્રિન્ટિંગ પ્રેસ, સિક્કા પાડવાના કારખાના (Mints), આયુધ કારખાના (Ordnance Factories), ટપાલ વિભાગ (Post), પ્રસાર ભારતી.

🏢 વિભાગીય સાહસ (DPE) નું સંચાલકીય માળખું:

સંબંધિત મંત્રી (Minister) ➔ સંસદ / વિધાનસભાને સીધા જવાબદેહ

↓

સચિવ / મહાનિર્દેશક (Secretary / DG) ➔ વહીવટી વડા

↓

સરકારી તિજોરી (Consolidated Fund) ➔ આવક જમા / બજેટ ઉપાડ

મુખ્ય લક્ષણો:

• ૧. તિજોરી નાણાપોષણ (Treasury Financing): સંસદ દ્વારા બજેટમાં નાણાં ફાળવવામાં આવે છે અને કમાણી ભારતની સંચિત નિધિ (Consolidated Fund) માં જમા થાય છે.
• ૨. મંત્રીમંડળની જવાબદારી: સંબંધિત વિભાગના મંત્રી આ સાહસની તમામ પ્રવૃત્તિઓ માટે સંસદને સીધા જવાબદાર છે.
• ૩. સરકારી નિયમો લાગુ: તેના કર્મચારીઓ પૂર્ણપણે સરકારી કર્મચારીઓ (Civil Servants) ગણાય છે.
• ૪. સાર્વભૌમ ઉન્મુક્તિ (Sovereign Immunity): સરકારની પૂર્વ મંજૂરી વગર તેના પર સીધો કેસ કરી શકાતો નથી.

✅ લાભો: મહત્તમ સરકારી અંકુશ, દેશની સુરક્ષા માટે અત્યંત ગોપનીયતા, નાણાનો શ્રેષ્ઠ ઉપયોગ.

❌ મર્યાદાઓ: લાલ ફીતાશાહી (Red-Tapism), નિર્ણયમાં વિલંબ, વ્યાપારી નમ્યતાનો અભાવ, રાજકીય હસ્તક્ષેપ.

૩. સરકારી કંપનીઓ અને વૈધાનિક નિગમો

સરકારી કંપનીઓ (Government Companies):
કંપનીઝ એક્ટ, ૨૦૧૩ ની કલમ ૨(૪૫) અનુસાર જે કંપનીમાં ૫૧% કે તેથી વધુ વિનિહિત શેર મૂડી (Paid-up Share Capital) કેન્દ્ર કે રાજ્ય સરકાર પાસે હોય તેને સરકારી કંપની કહે છે.

• ઉદાહરણો: SAIL, BHEL, Coal India Limited (CIL), NTPC.
• લક્ષણો: અલગ કાનૂની અસ્તિત્વ ધરાવે છે, કારોબારી નિર્ણયથી સ્થાપના થાય છે, ૪૯% સુધી ખાનગી ભાગીદારી શક્ય છે. કર્મચારીઓ Civil Servants ગણાતા નથી.

વૈધાનિક નિગમો / જાહેર નિગમો (Statutory Corporations):
આ સાહસોની સ્થાપના સંસદ કે રાજ્ય વિધાનમંડળના વિશેષ કાયદા (Special Act of Parliament/State Legislature) દ્વારા કરવામાં આવે છે.

• ઉદાહરણો: ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI), લાઈફ ઈન્સ્યોરન્સ કોર્પોરેશન (LIC), સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (SBI), FCI, AAI.
• લક્ષણો: દૈનિક વહીવટમાં રાજકીય હસ્તક્ષેપ ઓછો, ઉચ્ચ સંચાલકીય સ્વાયત્તતા. મર્યાદા: કાયદામાં સુધારા માટે સંસદ પાસે જવું પડે.

૪. ત્રણેય મુખ્ય સ્વરૂપો વચ્ચેની તુલના (Comparative Table)

સરખામણીનો આધાર	વિભાગીય સાહસ (Departmental)	સરકારી કંપની (Govt Company)	વૈધાનિક નિગમ (Statutory Corp.)
સ્થાપના	મંત્રાલયના વિભાગ તરીકે	કંપનીઝ એક્ટ (2013) હેઠળ	સંસદના વિશેષ કાયદા (Act) દ્વારા
કાનૂની અસ્તિત્વ	અલગ અસ્તિત્વ નથી	સ્વતંત્ર કાનૂની અસ્તિત્વ છે	સ્વતંત્ર કાનૂની અસ્તિત્વ છે
નાણાકીય સ્વાયત્તતા	શૂન્ય (સરકારી બજેટ પર નિર્ભર)	ઊંચી (પોતાનું બજેટ અને નાણાં)	ઊંચી (સ્વતંત્ર નાણાકીય સંચાલન)
સરકારી અંકુશ	અત્યંત સખત અને સીધો	મધ્યમ (Board of Directors દ્વારા)	મધ્યમ (કાયદાકીય સીમાઓમાં)
કર્મચારીનો દરજ્જો	સરકારી સેવક (Civil Servant)	કંપનીનો કર્મચારી	નિગમનો કર્મચારી

૫. હોલ્ડિંગ કંપનીઓ (Holding Companies)

કંપનીઝ એક્ટ, ૨૦૧૩ ની કલમ ૨(૪૬) અનુસાર જે કંપની અન્ય કંપની કે કંપનીઓની ગૌણ/સબસિડિયરી (Subsidiary) કંપનીઓ પર નિયંત્રણ ધરાવતી હોય તેને હોલ્ડિંગ કંપની કહેવાય છે.

📌 ગૌણ કંપની (Subsidiary) ક્યારે ગણાય? (Section 2(87)):
૧. જો હોલ્ડિંગ કંપની તેના 'બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સ' ની રચના પર નિયંત્રણ ધરાવતી હોય.
૨. જો તે કુલ શેર મૂડીના ૫૦% થી વધુ હિસ્સો ધરાવતી હોય.

ઉદાહરણ: Coal India Limited (CIL) એ હોલ્ડિંગ કંપની છે, જ્યારે તેના હેઠળ કામ કરતી Bharat Coking Coal Limited (BCCL) અને Eastern Coalfields Limited (ECL) તેની સબસિડિયરી કંપનીઓ છે.

૬. મહારત્ન, નવરત્ન અને મિનીરત્ન મંજૂરી માળખું (Ratna Status)

કેન્દ્રીય જાહેર ક્ષેત્રના સાહસો (CPSEs) ને સંચાલકીય સ્વાયત્તતા આપવા માટે ૧૯૯૭ થી 'રત્ન' હોદ્દાઓ આપવાની શરૂઆત કરવામાં આવી.

CPSEs સ્વાયત્તતા પદસોપાન

૧. મહારત્ન (Maharatna)
• સર્વોચ્ચ સ્વાયત્તતા
• ₹૫,૦૦૦ કરોડ સુધી સ્વતંત્ર રોકાણ સત્તા

૨. નવરત્ન (Navratna)
• ઉચ્ચ સ્વાયત્તતા
• ₹૧,૦૦૦ કરોડ સુધી સ્વતંત્ર રોકાણ સત્તા

૩. મિનીરત્ન (Miniratna I & II)
• મધ્યમ સ્વાયત્તતા
• ₹૩૦૦ થી ₹૫૦૦ કરોડ સુધી રોકાણ સત્તા

પાયાના માપદંડો:

• મહારત્ન (Maharatna): નવરત્ન દરજ્જો હોવો જરૂરી. છેલ્લા ૩ વર્ષમાં સરેરાશ વાર્ષિક ટર્નઓવર > ₹૨૫,૦૦૦ કરોડ, નેટ વર્થ > ₹૧૫,૦૦૦ કરોડ અને વાર્ષિક ચોખ્ખો નફો > ₹૫,૦૦૦ કરોડ હોવો જોઈએ.
• નવરત્ન (Navratna): મિનીરત્ન કૅટેગરી-૧ અને Schedule 'A' CPSE હોવી જરૂરી. કોર્પોરેટ પરફોર્મન્સ સ્કોર (MoU Rating) આધારિત ૧૦૦ માંથી મિનિમમ ૬૦ માર્ક્સ હોવા જોઈએ.
• મિનીરત્ન (Miniratna): Category-I માટે છેલ્લા ૩ વર્ષથી સતત નફો અને મિનિમમ ૧ વર્ષમાં ₹૩૦ કરોડથી વધુ પૂર્વ-કર નફો. Category-II માટે પોઝિટિવ નેટ વર્થ સાથે સતત ૩ વર્ષ નફો.

🚀 વેલ્યુ-એડીશન ડેટા (Value-Added Data for UPSC/GPSC)

૧. જાહેર સાહસ વિભાગ (Department of Public Enterprises - DPE):

• DPE એ અગાઉ ભારે ઉદ્યોગ મંત્રાલય હેઠળ હતું, પરંતુ જુલાઈ ૨૦૨૧ માં તેને નાણા મંત્રાલય (Ministry of Finance) હેઠળ લાવવામાં આવ્યું છે.
• આ બદલાવનો મુખ્ય હેતુ કેન્દ્રીય જાહેર સાહસોનું નાણાકીય સંચાલન, વિનવેશ (Disinvestment) અને મૂડીરોકાણ વધુ કાર્યક્ષમ બનાવવાનો છે.

૨. UPSC Mains મોડેલ ફ્રેમવર્ક (Answer Writing Matrix):

પ્રશ્ન: "જાહેર ક્ષેત્રના સાહસોનું સંસ્થાકીય સ્વરૂપ જ (Organisational Form) સરકારી અંકુશ અને સંચાલકીય સ્વાયત્તતા વચ્ચેનું સંતુલન નક્કી કરે છે." — ચર્ચો.

ઉત્તરનું માળખું (Answer Writing Framework):

• પ્રસ્તાવના (Introduction): વિભાગીય સાહસ, સરકારી કંપની અને વૈધાનિક નિગમ વચ્ચેનો ટૂંકો તફાવત દર્શાવીને સ્વાયત્તતાની જરૂરિયાત સ્પષ્ટ કરવી.
• મુખ્ય ભાગ (Body):
  ૧. વિભાગીય સાહસ (વધુ અંકુશ - ઓછી સ્વાયત્તતા): સીધું મંત્રાલયનું નિયંત્રણ, બજેટ આધારિત, રેડ-ટેપિઝમ. ગોપનીયતા જરૂરી હોય ત્યાં ઉત્તમ (સંરક્ષણ).
  ૨. સરકારી કંપની (વ્યાપારી સ્વાયત્તતા): કંપની કાયદા હેઠળ રજીસ્ટ્રેશન, બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સ દ્વારા વહીવટ, પરંતુ કેગ (CAG) ઓડિટ અને સંસદીય સમીક્ષાનું અપ્રત્યક્ષ અંકુશ.
  ૩. વૈધાનિક નિગમ (સંસદીય સ્વાયત્તતા): વિશેષ કાયદા દ્વારા સ્થાપિત. દૈનિક વહીવટમાં મુક્તિ પણ નીતિગત બાબતોમાં સરકારને જવાબદેહ.
  ૪. 'રત્ન' હોદ્દાનું યોગદાન: મહારત્ન અને નવરત્ન હોદ્દાઓ આપીને વહીવટી સ્વાયત્તતામાં વધારો કરવો.
• નિષ્કર્ષ (Conclusion): કોઈપણ એક સ્વરૂપ સર્વશ્રેષ્ઠ નથી. સાહસના હેતુ (વ્યાપારી કે સામાજિક), નાણાકીય જરૂરિયાત અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના આધારે જ યોગ્ય સંસ્થાકીય સ્વરૂપની પસંદગી થવી જોઈએ.

⚡ ૧૫ અતિ મહત્વપૂર્ણ વન-લાઈનર્સ (Quick Revision Points)

૧. સરકારી કંપનીની વ્યાખ્યા ➔ કલમ ૨(૪૫) હેઠળ ૫૧% કે વધુ શેરમૂડી.

૨. વિભાગીય સાહસ (DPE) ➔ મંત્રાલય હેઠળ ચાલતું સાહસ (Civil Servants).

૩. વૈધાનિક નિગમ ➔ સંસદના વિશેષ કાયદા (Act) દ્વારા રચાયેલું.

૪. હોલ્ડિંગ કંપની ➔ કલમ ૨(૪૬) હેઠળ સબસિડિયરી પર નિયંત્રણ ધરાવતી.

૫. ભારતીય રેલવે ➔ ભારતનું સૌથી મોટું વિભાગીય જાહેર સાહસ.

૬. LIC અને RBI ➔ વિશેષ કાયદા દ્વારા સ્થપાયેલા વૈધાનિક નિગમો.

૭. SAIL અને BHEL ➔ કંપનીઝ એક્ટ હેઠળ નોંધાયેલી સરકારી કંપનીઓ.

૮. રત્ન યોજના શરૂઆતી વર્ષ ➔ ૧૯૯૭ માં CPSEs ને સ્વાયત્તતા આપવા.

૯. મહારત્ન રોકાણ મર્યાદા ➔ સ્વતંત્ર રીતે ₹૫,૦૦૦ કરોડ સુધી.

૧૦. DPE નો મંત્રાલય બદલાવ ➔ ૨૦૨૧ માં નાણા મંત્રાલય હેઠળ લાવવામાં આવ્યું.

૧૧. સંચિત નિધિ (Consolidated Fund) ➔ વિભાગીય સાહસોની આવક-ખર્ચનું ફંડ.

૧૨. બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સ ➔ સરકારી કંપનીઓનું સંચાલન કરતી સંસ્થા.

૧૩. MoU ➔ સરકાર અને CPSE વચ્ચે લક્ષ્યો નક્કી કરતો કરાર.

૧૪. Schedule A, B, C, D ➔ કેન્દ્રીય જાહેર સાહસોનું કદ આધારિત વર્ગીકરણ.

૧૫. ગૌણ કંપની (Subsidiary) ➔ જ્યાં હોલ્ડિંગ કંપની ૫૦% થી વધુ શેરમૂડી ધરાવે.

📚 ઇમ્મીઝ એકેડમી (Immy's Academy): GPSC, Dy.SO, STI, GSSSB અને અન્ય સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે ઉત્કૃષ્ટ સ્ટડી મટીરીયલ અને ટેસ્ટ સિરીઝ માટે અમારી સાથે જોડાયેલા રહો!