Daily Gujarati Current Affairs - 20 April 2026

#GPSC #CurrentAffairs #GujaratNews #CCE2026 #GPSCPreparation #DailyCurrentAffairs

હરિવંશ નારાયણ સિંહ સતત ત્રીજી વખત રાજ્યસભાના ઉપસભાપતિ તરીકે ચૂંટાયા

GS-2 (ભારતીય બંધારણ અને રાજ્યવ્યવસ્થા, શાસન)

મુખ્ય મુદ્દાઓ

• બંધારણીય જોગવાઈ: ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 89 હેઠળ રાજ્યસભાના ઉપસભાપતિના પદની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. જ્યારે પણ આ પદ ખાલી પડે, ત્યારે રાજ્યસભા પોતાના સભ્યોમાંથી એક સભ્યને ઉપસભાપતિ તરીકે પસંદ કરે છે.
• પદની રિક્તતા: ઉપસભાપતિનું પદ ત્રણ સંજોગોમાં ખાલી થઈ શકે છે:
  • જો તેઓ રાજ્યસભાના સભ્ય ન રહે.
  • જો તેઓ સભાપતિને સંબોધીને લેખિત રાજીનામું આપે.
  • જો રાજ્યસભાના તત્કાલીન સભ્યોની બહુમતી દ્વારા તેમને હટાવવાનો પ્રસ્તાવ પસાર કરવામાં આવે (14 દિવસની પૂર્વ સૂચના સાથે).
• ચૂંટણી પ્રક્રિયા: કોઈપણ રાજ્યસભા સાંસદ અન્ય સભ્યના નામનો પ્રસ્તાવ મૂકી શકે છે, જેને અન્ય એક સાંસદ દ્વારા ટેકો (અનુમોદન) મળવો જરૂરી છે.
• ભૂમિકા અને જવાબદારી: સભાપતિની ગેરહાજરીમાં ઉપસભાપતિ ગૃહનું સંચાલન કરે છે. તેઓ સભાપતિને ગૌણ નથી, પરંતુ સીધા ગૃહને જવાબદાર છે.

GPSC પરીક્ષા માટે 'Value Added' માહિતી

1. બંધારણીય હોદ્દાની વિશેષતા

• મતના અધિકાર: ઉપસભાપતિ પ્રથમ વખતમાં મતદાન કરી શકતા નથી, પરંતુ 'સમાન મતના' કિસ્સામાં તેઓ કાસ્ટિંગ વોટ (Casting Vote) આપી શકે છે.
• પદની ગરિમા: જ્યારે ઉપસભાપતિ ગૃહના અધ્યક્ષ તરીકે કાર્ય કરતા હોય, ત્યારે તેમની પાસે સભાપતિ જેટલી જ સત્તા હોય છે. તેમના નિર્ણયોને ગૃહમાં પડકારી શકાતા નથી.

2. સંસદીય સમિતિઓ સાથે જોડાણ

જો ઉપસભાપતિ કોઈ સંસદીય સમિતિના સભ્ય તરીકે નિમાય છે, તો તેઓ આપોઆપ (Ex-officio) તે સમિતિના અધ્યક્ષ બની જાય છે.

3. સભાપતિ અને ઉપસભાપતિ વચ્ચેનો તફાવત

વિશેષતા	સભાપતિ (Vice-President)	ઉપસભાપતિ
સભ્યપદ	ગૃહના સભ્ય હોતા નથી.	ગૃહના સભ્ય હોવા ફરજિયાત છે.
ચૂંટણી	સંસદના બંને ગૃહો દ્વારા.	માત્ર રાજ્યસભાના સભ્યો દ્વારા.
રાજીનામું	રાષ્ટ્રપતિને આપે છે.	સભાપતિને આપે છે.

ગુજરાત સાથે સંબંધિત ડેટા (GPSC Special)

• ગુજરાતની રાજ્યસભા બેઠકો: ગુજરાત રાજ્યમાં રાજ્યસભાની કુલ 11 બેઠકો ફાળવવામાં આવી છે.
• વર્તમાન પ્રતિનિધિત્વ: ગુજરાતમાંથી ચૂંટાયેલા રાજ્યસભા સભ્યો કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળમાં પણ મહત્વના હોદ્દા ધરાવે છે (દા.ત. એસ. જયશંકર, જેઓ ગુજરાતથી રાજ્યસભા સભ્ય છે).
• રાજ્ય વિધાન પરિષદ (તુલના): ગુજરાતમાં વિધાન પરિષદ નથી, તેથી અહીં માત્ર વિધાનસભાના સભ્યો જ રાજ્યસભાના સભ્યોની ચૂંટણીમાં મતદાન કરે છે.

સરકાર દ્વારા RELIEF યોજનાના કવરેજમાં કરાયેલું વિસ્તરણ

GS-3 (ભારતીય અર્થતંત્ર, નિકાસ અને આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપાર)

મુખ્ય વિગતો

• યોજનાનું પૂરું નામ: RELIEF (Resilience and Logistics Intervention for Export Facilitation - નિકાસ સુવિધા માટે સુદ્રઢતા અને લોજિસ્ટિક્સ હસ્તક્ષેપ).
• હેતુ: પશ્ચિમ એશિયામાં વધતા જતા માલવાહક (freight) ખર્ચ, વીમા પ્રીમિયમ અને દરિયાઈ વિક્ષેપોથી પ્રભાવિત ભારતીય નિકાસકારોને આર્થિક સહાય પૂરી પાડવી.
• અમલીકરણ સંસ્થા: આ યોજના ECGC (Export Credit Guarantee Corporation) દ્વારા લાગુ કરવામાં આવે છે.
• લાભાર્થી: મુખ્યત્વે MSME નિકાસકારોને વીમા સહાય અને જોખમ કવરેજ દ્વારા રક્ષણ મળે છે.
• ભૌગોલિક વ્યાપ (વિસ્તરણ): અગાઉ આ યોજનામાં UAE, સાઉદી અરેબિયા, કુવૈત વગેરે સામેલ હતા, હવે તેમાં ઇજિપ્ત (Egypt) અને જોર્ડન (Jordan) નો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.
• સમયગાળો: 16 માર્ચ 2026 થી નવી ECGC સંપૂર્ણ ટર્નઓવર પોલિસી લેનારા નિકાસકારો આના 'કમ્પોનન્ટ II' હેઠળ સહાય મેળવવા પાત્ર ઠરશે.

GPSC પરીક્ષા માટે 'Value Added' માહિતી

1. બ્લુ ઇકોનોમી અને લોજિસ્ટિક્સ (GS-3)

• લાલ સમુદ્ર (Red Sea) કટોકટી: પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષને કારણે સુએઝ કેનાલ દ્વારા થતો વ્યાપાર પ્રભાવિત થયો છે. RELIEF યોજના ભારતીય નિકાસકારોની સ્પર્ધાત્મકતા જાળવી રાખવા માટેનો એક 'સ્ટ્રેટેજિક હસ્તક્ષેપ' છે.
• ભારતનો નિકાસ લક્ષ્યાંક: ભારત 2030 સુધીમાં $2 ટ્રિલિયન (વસ્તુઓ અને સેવાઓ બંને) નિકાસનો લક્ષ્યાંક ધરાવે છે. આવી યોજનાઓ તે લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરવામાં 'બફર' તરીકે કામ કરે છે.

2. ECGC (Export Credit Guarantee Corporation) ની ભૂમિકા

• તે કેન્દ્રીય વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય હેઠળની સંસ્થા છે.
• તે નિકાસકારોને વિદેશી ખરીદદારો દ્વારા ચૂકવણી ન કરવાના જોખમ સામે વીમો પૂરો પાડે છે.

ગુજરાત સંબંધિત ડેટા (GPSC Special)

ગુજરાત ભારતનું 'એક્સપોર્ટ હબ' છે, તેથી આ યોજના ગુજરાતના અર્થતંત્ર માટે અત્યંત મહત્વની છે:

• નિકાસમાં અગ્રેસર: ભારતની કુલ નિકાસમાં ગુજરાતનો હિસ્સો અંદાજે 30% થી 33% જેટલો છે.
• મુખ્ય બંદરો: કંડલા (દીનદયાલ પોર્ટ) અને મુન્દ્રા પોર્ટ પશ્ચિમ એશિયા અને યુરોપ તરફ જતા માલ માટે મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર છે. RELIEF યોજના દ્વારા માલભાડામાં મળતી રાહતથી ગુજરાતના બંદરો પરની નિકાસ પ્રવૃત્તિને વેગ મળશે.
• MSME ક્લસ્ટર્સ: જામનગર (બ્રાસ પાર્ટ્સ), રાજકોટ (એન્જિનિયરિંગ ગુડ્સ) અને મોરબી (સિરામિક) ના હજારો MSME એકમો પશ્ચિમ એશિયામાં નિકાસ કરે છે. આ યોજનાથી તેમને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ભાવ ટકાવી રાખવામાં મદદ મળશે.
• પેટ્રોકેમિકલ્સ અને ડાયમંડ: ગુજરાતમાંથી નિકાસ થતી મુખ્ય વસ્તુઓ (પેટ્રોકેમિકલ્સ અને જેમ્સ એન્ડ જ્વેલરી) ના ટ્રાન્સ-શિપમેન્ટ માટે UAE મુખ્ય કેન્દ્ર છે. આ યોજનાના કવરેજથી આ સેક્ટર્સને સીધો ફાયદો થશે.

પરીક્ષા લક્ષી તારણ (Conclusion for Mains): "RELIEF યોજના એ માત્ર નાણાકીય સહાય નથી, પરંતુ વૈશ્વિક ભૌગોલિક-રાજકીય (Geo-political) અનિશ્ચિતતાઓ સામે ભારતીય અર્થતંત્રને 'સ્થિતિસ્થાપક' (Resilient) બનાવવાનું એક કદમ છે. ગુજરાત જેવા નિકાસ-લક્ષી રાજ્ય માટે આ યોજના તેના ઉત્પાદકોને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનમાં ટકી રહેવા માટે સુરક્ષા કવચ પૂરું પાડે છે."

રાષ્ટ્રીય લઘુત્તમ વેતન સ્તર (NFLMW) ની સમીક્ષા

GS-3 (ભારતીય અર્થતંત્ર, શ્રમ અને રોજગાર)

મુખ્ય મુદ્દાઓ

• સંદર્ભ: નોઈડામાં ફેક્ટરી કામદારોના અસંતોષને પગલે કેન્દ્ર સરકાર લાંબા સમયથી સ્થિર રહેલા NFLMW ની સમીક્ષા કરી રહી છે. હાલમાં ₹350 થી ₹450 પ્રતિ દિવસનું વેતન વિચારણા હેઠળ છે.
• NFLMW શું છે? આ એક એવી આધારભૂત (Floor) મર્યાદા છે જે કેન્દ્ર સરકાર નક્કી કરે છે. કોઈપણ રાજ્ય આ સ્તરથી નીચે પોતાનું લઘુત્તમ વેતન કાયદેસર રીતે નક્કી કરી શકતું નથી.
• રાજ્યોની ભૂમિકા: રાજ્યો તેમના સ્થાનિક કૌશલ્ય, ભૌગોલિક સ્થિતિ અને વ્યવસાયના આધારે આ ફ્લોર વેતનથી ઉપર દરો નક્કી કરી શકે છે.
• ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ: આ ખ્યાલ 1991માં ઝીણાભાઈ દરજીની અધ્યક્ષતામાં બનેલા રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ શ્રમ આયોગ (NCRL) દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો.
• કાનૂની દરજ્જો: 'વેતન સંહિતા, 2019' (Code on Wages, 2019) એ તેને માત્ર માર્ગદર્શિકા મટાડીને કાનૂની રીતે બંધનકર્તા વૈધાનિક લઘુત્તમ સ્તર બનાવી દીધું છે.

GPSC પરીક્ષા માટે 'Value Added' માહિતી

1. વેતન નક્કી કરવાના માપદંડો (GS-3)

• અનૂપ સતપથી સમિતિ (2019): આ સમિતિએ ભલામણ કરી હતી કે રાષ્ટ્રીય સ્તરે લઘુત્તમ વેતન ₹375 પ્રતિ દિવસ હોવું જોઈએ.
• આવશ્યક જરૂરિયાતો: લઘુત્તમ વેતન નક્કી કરતી વખતે ખોરાક (2700 કેલરી), કપડાં (દર વર્ષે 72 યાર્ડ), રહેઠાણ અને અન્ય પરચુરણ ખર્ચને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે.

2. મહત્વ (Significance)

• ગરીબી નાબૂદી: લઘુત્તમ વેતન વધવાથી અસંગઠિત ક્ષેત્રના શ્રમિકોની ખરીદશક્તિ વધે છે.
• વેતન અસમાનતામાં ઘટાડો: અલગ-અલગ રાજ્યો વચ્ચે વેતનના મોટા તફાવતને કારણે થતા શ્રમિકોના સ્થળાંતર (Migration) ને રોકવામાં મદદ મળે છે.

ગુજરાત સાથે સંબંધિત ડેટા (GPSC Special)

ગુજરાત એક ઔદ્યોગિક રાજ્ય હોવાથી અહીં લઘુત્તમ વેતન અને શ્રમ કાયદાઓ ખૂબ મહત્વ ધરાવે છે:

• ગુજરાતમાં લઘુત્તમ વેતન: ગુજરાત સરકારના શ્રમ અને રોજગાર વિભાગ દ્વારા સમયાંતરે 'લઘુત્તમ વેતન અધિનિયમ' હેઠળ દરોમાં સુધારો કરવામાં આવે છે. ગુજરાતમાં સામાન્ય રીતે કુશળ (Skilled), અર્ધ-કુશળ (Semi-skilled) અને બિન-કુશળ (Unskilled) એમ ત્રણ શ્રેણીમાં વેતન વહેંચાયેલું હોય છે.
• ઝીણાભાઈ દરજીનું યોગદાન: નોંધનીય છે કે NFLMW ની ભલામણ કરનાર સમિતિના અધ્યક્ષ ઝીણાભાઈ દરજી ગુજરાતના અગ્રણી નેતા હતા. તેમણે સહકારી પ્રવૃત્તિ અને આદિવાસીઓના ઉત્થાનમાં મોટું યોગદાન આપ્યું હતું.
• ઔદ્યોગિક શાંતિ: ગુજરાતમાં શ્રમ વિવાદોનું પ્રમાણ અન્ય રાજ્યોની તુલનાએ ઓછું છે. NFLMW માં વધારો થવાથી ગુજરાતના ટેક્સટાઇલ, કેમિકલ અને હીરા ઉદ્યોગના લાખો શ્રમિકોના જીવનધોરણમાં સુધારો થશે.
• શ્રમ શક્તિ ફાળો: ભારતના મેન્યુફેક્ચરિંગ આઉટપુટમાં ગુજરાતનો હિસ્સો સૌથી વધુ હોવાથી, અહીં વેતન દરોની સીધી અસર ઉત્પાદન ખર્ચ (Cost of Production) પર પડે છે.

પરીક્ષા લક્ષી પ્રશ્ન (Model Question): "રાષ્ટ્રીય લઘુત્તમ વેતન સ્તર (NFLMW) માત્ર શ્રમિકોના કલ્યાણ માટે જ નહીં પરંતુ દેશમાં આર્થિક સમાનતા લાવવા માટે પણ અનિવાર્ય છે. ચર્ચા કરો."

ભારતનો પ્રથમ 'વોટર-ન્યુટ્રલ' કોચિંગ ડેપો

પર્યાવરણ, વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી, ગુજરાતના જિલ્લા (અમદાવાદ)

મુખ્ય મુદ્દાઓ

• સ્થળ: અમદાવાદ સ્થિત કાંકરિયા કોચિંગ ડેપો.
• સિદ્ધિ: આ ડેપો નવીન વેસ્ટ-વોટર ટ્રીટમેન્ટ અને રિ-યુઝ સિસ્ટમ અપનાવીને ભારતનો પ્રથમ 'વોટર-ન્યુટ્રલ' રેલ્વે ડેપો બન્યો છે.
• જળ બચત: તે દરરોજ અંદાજે 1.60 લાખ લિટર અને વાર્ષિક આશરે 5.84 કરોડ લિટર પાણીની બચત કરે છે.
• ટેકનોલોજી: અહીં ફાયટોરીમેડિયેશન (Phytoremediation) તકનીકનો ઉપયોગ થાય છે, જેમાં છોડ દ્વારા ગંદા પાણીને શુદ્ધ કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ વેતલેન્ડ ટ્રીટમેન્ટ, કાર્બન અને રેતી ફિલ્ટરેશન કરવામાં આવે છે.
• શુદ્ધિકરણ: પાણીને આગળ જતાં UV ડિસઇન્ફેક્શન દ્વારા શુદ્ધ કરવામાં આવે છે, જેથી તેનો ફરીથી ઉપયોગ કરી શકાય.

GPSC પરીક્ષા માટે 'Value Added' માહિતી

1. ફાયટોરીમેડિયેશન (Phytoremediation) - વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી

• આ એક 'In-situ' (સ્થળ પર જ) જૈવિક પ્રક્રિયા છે.
• કાર્યપદ્ધતિ: છોડની મૂળ સિસ્ટમ પ્રદૂષકોને શોષી લે છે અથવા તેને બિન-ઝેરી તત્વોમાં રૂપાંતરિત કરે છે.
• ફાયદા: તે પરંપરાગત વોટર ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ કરતા સસ્તું છે અને ઊર્જાનો ઓછો વપરાશ કરે છે.

2. ગ્રીન રેલ્વે મિશન

• ભારતીય રેલ્વેએ 2030 સુધીમાં 'નેટ ઝીરો કાર્બન એમિટર' (Net Zero Carbon Emitter) બનવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું છે.
• કાંકરિયા ડેપો આ લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરવા માટે એક 'રોલ મોડેલ' સમાન છે.

ગુજરાત સંબંધિત ડેટા (GPSC Special)

• અમદાવાદનો ફાળો: અમદાવાદ રેલ્વે ડિવિઝન (પશ્ચિમ રેલ્વે) સતત નવીન પ્રયોગો માટે જાણીતું છે. કાંકરિયા ડેપોનું આ મોડેલ હવે દેશના અન્ય રેલ્વે ડેપોમાં પણ લાગુ કરવાની યોજના છે.
• શહેરી વ્યવસ્થાપન: અમદાવાદ જેવા ઝડપથી વિકસતા શહેરમાં Sustainable Urban Development નું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે.
• પર્યાવરણીય પ્રવાસન: કાંકરિયા લેકફ્રન્ટની નજીક આવેલો આ ડેપો ગુજરાતના 'ગ્રીન ગવર્નન્સ' ના વિઝનને મજબૂત બનાવે છે.

પરીક્ષાલક્ષી મુખ્ય તારણો (Key Takeaways):

• શૂન્ય લિક્વિડ ડિસ્ચાર્જ (Zero Liquid Discharge): આ ડેપો પાણીનો એક પણ ટીપું બહાર વેડફતો નથી.
• ઇકો-ફ્રેન્ડલી: કેમિકલ ટ્રીટમેન્ટને બદલે કુદરતી રીતે (છોડ દ્વારા) પાણી શુદ્ધ થાય છે.
• ખર્ચમાં ઘટાડો: તાજા પાણીની ખરીદી ઘટવાથી રેલ્વેની ઓપરેશનલ કોસ્ટમાં ઘટાડો થયો છે.

રિપોર્ટ: ભારતની ચામાચીડિયાની સ્થિતિ, 2024–25

GS-3 (પર્યાવરણ, જૈવવિવિધતા અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન)

મુખ્ય નિષ્કર્ષ

• સંદર્ભ: નેચર કન્ઝર્વેશન ફાઉન્ડેશન, WWF અને અન્ય સંસ્થાઓના સહયોગથી ભારતનો પ્રથમ રાષ્ટ્રીય રિપોર્ટ જાહેર થયો છે.
• ભૌગોલિક વિતરણ: ભારતમાં અંદાજે 135 પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે.
  • પશ્ચિમ બંગાળ: સૌથી વધુ (68 પ્રજાતિઓ).
  • મેઘાલય: 66 પ્રજાતિઓ.
  • ગુજરાત અને પશ્ચિમી ઘાટ: આ વિસ્તારોમાં પણ નોંધપાત્ર વૈવિધ્ય જોવા મળે છે.
• જોખમની સ્થિતિ (IUCN):
  • 16 પ્રજાતિઓ ભારતની સ્થાનિક (Endemic) છે.
  • 7 પ્રજાતિઓ 'થ્રેટન્ડ' (Threatened) શ્રેણીમાં છે.
  • 35 પ્રજાતિઓનો ડેટા અપૂરતો (Data Deficient) છે.
• મુખ્ય જોખમો: શહેરીકરણ, જંગલોનો વિનાશ (Deforestation) અને આબોહવા પરિવર્તન.
• ઝૂનોટિક રોગો (Zoonotic Diseases): નિપાહ અને કોરોના જેવા વાયરસની દેખરેખ વધારવા ભલામણ.

ચામાચીડિયા વિશેના મુખ્ય તથ્યો (Facts for Prelims)

• શ્રેણી: તે 'ચિરોપ્ટેરા' (Chiroptera) શ્રેણીના સસ્તન પ્રાણી છે. તે ઉડી શકતું એકમાત્ર સસ્તન પ્રાણી છે.
• પંખની રચના: પાંખો લાંબી આંગળીઓના હાડકાં પર ખેંચાયેલી ચામડીના બનેલા હોય છે.
• ઇકોલોકેશન (Ecolocation): ઉચ્ચ આવર્તનવાળા ધ્વનિ તરંગો (Ultrasonic waves) છોડીને અંધારામાં દિશા નક્કી કરે છે.
• ઉડવાની રીત: તેઓ જમીન પરથી સીધી ઉડાન ભરી શકતા નથી; તેઓ ઊંધા લટકીને જ ઉડાન ભરે છે.
• ઇકોસિસ્ટમમાં ભૂમિકા: તેઓ પરાગનયન, બીજ પ્રસારણ અને જંતુ નિયંત્રણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

ગુજરાત સંબંધિત ડેટા (GPSC Special)

• ગુજરાતમાં વિવિધતા: ગુજરાતમાં અનેક પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે, જેમાં 'ઇન્ડિયન ફ્લાઈંગ ફોક્સ' સૌથી સામાન્ય છે.
• ભૌગોલિક વિસ્તારો: ગીર, ડાંગ અને કચ્છની ગુફાઓ આદર્શ આવાસ પૂરા પાડે છે.
• કૃષિ મિત્ર: કૃષિ પ્રધાન ગુજરાતમાં તે વાસ્તવમાં 'કુદરતી જંતુનાશક' તરીકે કાર્ય કરે છે.

પરીક્ષાલક્ષી મુખ્ય મુદ્દો (Key Concept): ઇકોલોકેશન (Ecolocation): ચામાચીડિયા મોઢા કે નાકમાંથી અવાજ કાઢે છે જે પદાર્થ સાથે અથડાઈને પાછો આવે છે (પડઘો). આનાથી તેઓ પદાર્થનું અંતર અને દિશા જાણી શકે છે. આ તકનીકનો ઉપયોગ કરીને જ 'સોનાર' (SONAR) સિસ્ટમ વિકસાવવામાં આવી છે.

વિશ્વ અર્થવ્યવસ્થામાં ભારત છઠ્ઠા સ્થાને (IMF World Economic Outlook)

GS-3 (ભારતીય અર્થતંત્ર, GDP અને આર્થિક સૂચકાંકો)

મુખ્ય વિશ્લેષણ

• સંદર્ભ: IMF ના લેટેસ્ટ રિપોર્ટ મુજબ, ભારત નોમિનલ GDP ના આધારે વિશ્વની છઠ્ઠી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા પર સરકી ગયું છે (યુકે અને જાપાન હવે ભારતથી આગળ છે).
• ભારતનો GDP અંદાજ (2026): અંદાજે 4.15 ટ્રિલિયન અમેરિકી ડોલર.
• રેન્કિંગમાં ઘટાડાના કારણો:
  • GDP અંદાજમાં સુધારો: નવું આધાર વર્ષ (Base Year: 2022-23) સાથે GDP શ્રેણીમાં સુધારો થયો.
  • રૂપિયાનું અવમૂલ્યન: ડોલર સામે રૂપિયો નબળો પડવાને કારણે ડોલરમાં ગણતરી થતી રેન્કિંગ પર અસર પડી.
  • વિનિમય દર (Exchange Rate): જાપાની યેન અને બ્રિટિશ પાઉન્ડ રૂપિયાની સરખામણીએ મજબૂત થયા.
• ભવિષ્યનું અનુમાન: ભારત 2031 સુધીમાં જર્મનીને પાછળ છોડી વિશ્વની ત્રીજી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા બને તેવી શક્યતા છે.

વિભાવના	વિગત
GDP	દેશની સરહદમાં ઉત્પાદિત તમામ અંતિમ વસ્તુઓ અને સેવાઓનું નાણાકીય મૂલ્ય.
નોમિનલ GDP	વર્તમાન બજાર કિંમતો પર ગણતરી (ફુગાવા સાથે).
રિયલ GDP	સ્થિર કિંમતો (આધાર વર્ષ) પર ગણતરી (ફુગાવા વગર).
આધાર વર્ષ	હાલમાં 2022-23 (અગાઉ 2011-12 હતું).

GPSC પરીક્ષા માટે 'Value Added' માહિતી

1. GDP રેન્કિંગ અને પર્ચેઝિંગ પાવર પેરિટી (PPP)

જ્યારે નોમિનલ GDP માં ભારત છઠ્ઠા ક્રમે છે, ત્યારે PPP ના આધારે ભારત વિશ્વની ત્રીજી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા છે (ચીન અને અમેરિકા પછી).

2. ગ્રોથ રેટ (વૃદ્ધિ દર)

રેન્કિંગમાં ફેરફાર છતાં ભારતનો વાસ્તવિક વૃદ્ધિ દર વિશ્વની અન્ય મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓ કરતાં વધુ મજબૂત છે (અંદાજે 6.5% - 7.4%).

ગુજરાત સંબંધિત ડેટા (GPSC Special)

• GSDP: ગુજરાત ભારતની જીડીપીમાં અંદાજે 8.3% થી વધુ ફાળો આપે છે.
• $1 ટ્રિલિયન ઇકોનોમી લક્ષ્યાંક: ગુજરાત સરકારે રાજ્યના અર્થતંત્રને $1 ટ્રિલિયન સુધી લઈ જવાનું વિઝન રાખ્યું છે.
• ગિફ્ટ સિટી (GIFT City): ફાઇનાન્શિયલ સર્વિસિસમાં ભારતની સ્થિતિ મજબૂત કરી રહ્યું છે.

પરીક્ષાલક્ષી તારણ: "GDP રેન્કિંગમાં થયેલો ઘટાડો એ મુખ્યત્વે ચલણના મૂલ્યમાં ફેરફાર અને આંકડાકીય સુધારાનું પરિણામ છે, નહીં કે આર્થિક મંદીનું. ભારતનો 2031 સુધીમાં ત્રીજા સ્થાને પહોંચવાનો લક્ષ્યાંક હજુ પણ પ્રાપ્ત કરવા યોગ્ય છે."

1969નું બેંક રાષ્ટ્રીયકરણ (Bank Nationalisation)

GS-3 (ભારતીય અર્થતંત્ર, બેંકિંગ ક્ષેત્રના સુધારા)

મુખ્ય વિગતો

• સંદર્ભ: ભારતની આઝાદી પછીના સૌથી મહત્વપૂર્ણ આર્થિક નિર્ણયોમાંનો એક.
• પૃષ્ઠભૂમિ: 1960ના દાયકા સુધી બેંકિંગ સુવિધાઓ માત્ર શહેરો અને મોટા ઉદ્યોગો પૂરતી મર્યાદિત હતી. ખેતી અને નાના ઉદ્યોગોને લોન મળવી મુશ્કેલ હતી.
• નિર્ણય: તત્કાલીન પ્રધાનમંત્રી ઇન્દિરા ગાંધીના નેતૃત્વમાં 19 જુલાઈ, 1969 ના રોજ 14 મોટી ખાનગી બેંકોને સરકારી નિયંત્રણમાં લાવવામાં આવી.
• હેતુ: 1. સમાજવાદી લક્ષ્યોની પ્રાપ્તિ. 2. ખેતી અને લઘુ ઉદ્યોગો (Priority Sectors) ને લોન આપવી. 3. ધનના કેન્દ્રીકરણને રોકવું.

સકારાત્મક અસરો	નકારાત્મક અસરો
નાણાકીય સમાવેશ: ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં બેંકની શાખાઓ વધી.	સંચાલન અક્ષમતા: અમલદારશાહી અને 'લાલ ફીતાશાહી' વધી.
કૃષિ વિકાસ: હરિયાળી ક્રાંતિ માટે જરૂરી લોન પૂરી પાડી શકાઈ.	રાજકીય હસ્તક્ષેપ: લોન વિતરણમાં રાજકીય પ્રભાવ વધ્યો (Loan Melas).
લોક વિશ્વાસ: સરકારી હસ્તક્ષેપથી જનતાનો વિશ્વાસ વધ્યો.	નફાકારકતામાં ઘટાડો: બેંકોની નાણાકીય સ્થિતિ નબળી પડી.

GPSC પરીક્ષા માટે 'Value Added' માહિતી

1. રાષ્ટ્રીયકરણના બે તબક્કા

• પ્રથમ તબક્કો (1969): 14 બેંકો (થાપણો ₹50 કરોડથી વધુ).
• બીજો તબક્કો (1980): વધુ 6 બેંકોનું રાષ્ટ્રીયકરણ (થાપણો ₹200 કરોડથી વધુ).

2. અગ્રતા ક્ષેત્ર ધિરાણ (Priority Sector Lending - PSL)

રાષ્ટ્રીયકરણ બાદ RBI એ PSL ના નિયમો બનાવ્યા, જેના હેઠળ બેંકોએ પોતાની લોનનો અમુક હિસ્સો (હાલમાં 40%) ખેતી, MSME ને આપવો ફરજિયાત છે.

ગુજરાત સંબંધિત ડેટા (GPSC Special)

• ગુજરાતી ઉદ્યોગ સાહસિકતા: ગુજરાતના MSMEs ને 1969 પછી રાષ્ટ્રીયકૃત બેંકો પાસેથી લોન મળવાની શરૂઆત થઈ, જેનાથી સુરત, રાજકોટના ઉદ્યોગોનો વિકાસ થયો.
• દૂધ સહકારી મંડળીઓ: અમૂલ (AMUL) અને અન્ય ડેરી સહકારી મંડળીઓને ગ્રામીણ સ્તરે બેંકિંગ સુવિધાઓ મળી.
• બેંક ઓફ બરોડાનું મહત્વ: ગુજરાતમાં સ્થપાયેલી બેંક ઓફ બરોડા દેશની અગ્રણી રાષ્ટ્રીયકૃત બેંક બની.

નિષ્કર્ષ અને આગળની રાહ: 1969નું રાષ્ટ્રીયકરણ એક સામાજિક જરૂરિયાત હતી, પરંતુ વર્તમાન સમયમાં ડિજિટલ બેંકિંગ અને કાર્યક્ષમતા વધારવા માટે સામાજિક લક્ષ્યો અને વ્યવસાયિક સફળતા વચ્ચે સંતુલન જાળવવું એ આજના સમયની માંગ છે.

ભારતીય અંતરિક્ષ સ્થિતિ જાગરૂકતા રિપોર્ટ 2025 (ISSAR-2025)

GS-3 (વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી, અંતરિક્ષ સંશોધન)

મુખ્ય નિષ્કર્ષ

• સંદર્ભ: ISRO દ્વારા બેંગલુરુમાં આયોજિત સંમેલન (SMOPS-2026) દરમિયાન આ રિપોર્ટ જાહેર કરવામાં આવ્યો.
• અંતરિક્ષમાં ભીડ (Congestion): વૈશ્વિક સ્તરે 1.6 લાખ 'ક્લોઝ એપ્રોચ એલર્ટ' જનરેટ થયા, જેમાંથી 1.5 લાખથી વધુ ભારતીય સેટેલાઇટ સાથે સંબંધિત હતા.
• Collision Avoidance Maneuvers (CAMs): ભારતીય ઉપગ્રહોને અથડામણથી બચાવવા માટે LEO માં 14 અને GEO માં 4 વખત રસ્તો બદલવામાં આવ્યો.
• સ્ટારલિંકનો પ્રભાવ: 2025ના અંત સુધીમાં 9,396 સ્ટારલિંક ઉપગ્રહો સક્રિય રહ્યા, જે વ્યવસ્થાપનને જટિલ બનાવે છે.

અંતરિક્ષ કાટમાળ (Space Debris) શું છે?

પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં ફરતા માનવ-નિર્મિત એવા પદાર્થો જે હવે કોઈ ઉપયોગી હેતુ પૂરો કરતા નથી. (દા.ત. નિષ્ક્રિય ઉપગ્રહો, રોકેટના ભાગો).

જોખમ: આ ટુકડાઓ 7-8 કિમી/સેકન્ડની ગતિએ ફરે છે, જે સક્રિય ઉપગ્રહોને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.

GPSC પરીક્ષા માટે 'Value Added' માહિતી

1. કેસ્લર સિન્ડ્રોમ (Kessler Syndrome)

કાટમાળ એટલો વધી જાય કે વસ્તુઓ એકબીજા સાથે અથડાતી રહે અને વધુ કાટમાળ પેદા થાય. અંતે ભ્રમણકક્ષા બિનઉપયોગી બની જાય.

2. ISRO ની SSA પહેલ

• NETRA: અવકાશી પદાર્થો પર દેખરેખ રાખવા માટેનું ભારતનું નેટવર્ક.
• IS4OM: અંતરિક્ષ જાગરૂકતા માટેની મુખ્ય સંસ્થા.
• DFSM (Debris Free Space Missions): 2030 સુધીમાં તમામ મિશનને કાટમાળ-મુક્ત બનાવવાનું લક્ષ્ય.

ગુજરાત સંબંધિત ડેટા (GPSC Special)

• અમદાવાદનું યોગદાન: SAC (Space Application Centre) અમદાવાદમાં આવેલું છે, જે પેલોડ્સ વિકસાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
• IN-SPACe: અમદાવાદના બોપલ વિસ્તારમાં આવેલું હેડક્વાર્ટર ખાનગી કંપનીઓને અંતરિક્ષ ક્ષેત્રે જોડાવા પ્રોત્સાહિત કરે છે.
• NavIC અને સુરક્ષા: ગુજરાતના માછીમારો અને નૌકાદળ માટે NavIC નો ઉપયોગ થાય છે.

પરીક્ષાલક્ષી મુખ્ય તારણ: "ISSAR-2025 રિપોર્ટ સૂચવે છે કે ભારતે 'સ્પેસ ટ્રાફિક મેનેજમેન્ટ'માં વૈશ્વિક નેતા બનવાની દિશામાં મજબૂત પગલાં લીધા છે."

© 2026 Immy's Academy | GPSC Preparation Special