Assessment Procedure and Assessment Types

Income Tax Study Notes — Unit 6 | Session 2 📑

આવકવેરો – આકારણી પ્રક્રિયા (Assessment Procedure)

GPSC, Commerce, Taxation અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે ઉપયોગી રિવિઝન મોડ્યુલ

૧. આકારણીનો અર્થ (Meaning of Assessment)

આકારણી (Assessment): આવકવેરાના હેતુ માટે વ્યક્તિની આવક, મિલકત, અસ્કયામતો, કપાતો (deductions) અને કર જવાબદારીનું મૂલ્યાંકન અથવા ગણતરી કરવી.

સરળ શબ્દોમાં: આકારણી = કરપાત્ર આવક અને ચૂકવવાપાત્ર કરની ગણતરી અને નિર્ધારણ.

આકારણી પ્રક્રિયાનો અર્થ: આ એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા આવકવેરા વિભાગ એ નક્કી કરે છે કે કરદાતા (Assessee) દ્વારા જાહેર કરાયેલી આવક અને ગણતરી કરેલ ટેક્સ સાચો છે કે નહીં. જો કોઈ વિસંગતતા જણાય, તો કાયદા મુજબ નોટિસ મોકલી ખુલાસો માંગવામાં આવે છે.

૨. આવકવેરા આકારણીના મુખ્ય પ્રકારો

૧. સ્વયં-આકારણી (Self-Assessment)

૨. સંક્ષિપ્ત આકારણી (Summary Assessment)

૩. ઝીણવટભરી આકારણી (Scrutiny Assessment)

૪. શ્રેષ્ઠ નિર્ણય આકારણી (Best Judgment)

૫. રક્ષણાત્મક આકારણી (Protective)

૬. પુનઃઆકારણી (Reassessment)

૭. શોધના કિસ્સામાં આકારણી (Search)

૩. સ્વયં-આકારણી (Self-Assessment) — કલમ 140A

કરદાતા પોતે જ પોતાની કરપાત્ર આવક અને કર જવાબદારીની ગણતરી કરે છે અને રિટર્ન ફાઈલ કરતા પહેલાં અગાઉથી ચૂકવેલ એડવાન્સ ટેક્સ/TDS બાદ કરી બાકી રકમ ચૂકવે છે.

ઉદાહરણ વિગત	રકમ
કુલ કર જવાબદારી (Tax Liability)	₹૪૦,૦૦૦
બાદ: અગાઉ ચૂકવેલ એડવાન્સ ટેક્સ / TDS	₹૧૦,૦૦૦
બાકી ચૂકવવાપાત્ર કર (Self-Assessment Tax)	₹૩૦,૦૦૦

પરીક્ષા લક્ષી મુદ્દો: સ્વયં-આકારણી = કરદાતા દ્વારા પોતે જ કરવામાં આવતી ગણતરી અને ચૂકવણી.

૪. સંક્ષિપ્ત આકારણી અને ઝીણવટભરી આકારણી

A. સંક્ષિપ્ત આકારણી (Summary Assessment) — કલમ 143(1)

રિટર્નનું વિગતવાર તપાસ કર્યા વગરનું પ્રાથમિક / કમ્પ્યુટરાઇઝ્ડ પ્રોસેસિંગ છે. તેના અંતે કરદાતાને Intimation (સૂચના) મળે છે. જે રિફંડ, માંગ કે શૂન્ય બાકી દર્શાવે છે.

B. ઝીણવટભરી આકારણી (Scrutiny Assessment) — કલમ 143(3)

આકારણી અધિકારી દ્વારા રિટર્નની વિગતવાર અને ઊંડાણપૂર્વકની તપાસ.

પ્રક્રિયા: રિટર્ન ફાઇલ કરવું → કલમ 143(2) ની નોટિસ → દસ્તાવેજો/બેંક સ્ટેટમેન્ટની રજૂઆત → અધિકારી દ્વારા તપાસ → Assessment Order.

૫. અન્ય વિશિષ્ટ આકારણી પ્રક્રિયાઓ

• શ્રેષ્ઠ નિર્ણય આકારણી (Best Judgment Assessment - કલમ 144): જ્યારે કરદાતા રિટર્ન ફાઇલ કરવામાં કે નોટિસનો જવાબ આપવામાં નિષ્ફળ જાય, ત્યારે અધિકારી પોતાની પાસે ઉપલબ્ધ માહિતી મુજબ વાજબી નિર્ણય લઈને આકારણી કરે છે.
• રક્ષણાત્મક આકારણી (Protective Assessment): વાસ્તવિક કરદાતા કોણ છે તે અંગે અનિશ્ચિતતા હોય ત્યારે મહેસૂલી આવકનું રક્ષણ કરવા માટે બેમાંથી એક વ્યક્તિ પર રક્ષણાત્મક આકારણી થાય છે.
• પુનઃઆકારણી (Reassessment - કલમ 147/148): જ્યારે કરપાત્ર આવક આકારણીમાંથી છૂટી ગઈ હોય (Income Escaping Assessment), ત્યારે તે કેસ ફરીથી ખોલીને આકારણી કરવામાં આવે છે.
• શોધ આકારણી (Search Assessment): ઇનકમ ટેક્સ રેડ કે સર્ચ દરમિયાન મળેલા બિનહિસાબી રેકોર્ડ્સ, રોકડ કે દાગીનાના આધારે થતી વિશેષ આકારણી.

૬. આકારણીના પ્રકારોની ઝડપી સરખામણી

પ્રકાર	મુખ્ય અર્થ	કોણ ચલાવે છે?
સ્વયં-આકારણી	કર જવાબદારીની પોતે ગણતરી કરવી	કરદાતા (Assessee)
સંક્ષિપ્ત આકારણી	રિટર્નનું પ્રાથમિક કમ્પ્યુટરાઇઝ્ડ પ્રોસેસિંગ	આવકવેરા વિભાગ (CPC)
ઝીણવટભરી આકારણી	રિટર્ન અને પુરાવાઓની વિગતવાર તપાસ	આકારણી અધિકારી (AO)
શ્રેષ્ઠ નિર્ણય આકારણી	ગેરપાલન થતાં મળેલ માહિતી મુજબ આકારણી	આકારણી અધિકારી (AO)
રક્ષણાત્મક આકારણી	કરદાતા અનિશ્ચિત હોય ત્યારે આવકનું રક્ષણ	આકારણી અધિકારી (AO)
પુનઃઆકારણી	છૂટી ગયેલી આવકની ફરીથી તપાસ કરવી	આકારણી અધિકારી (AO)

૭. યાદ રાખવા જેવી મહત્વપૂર્ણ કલમો (Sections)

કલમ (Section)	વિષય (Topic)
Section 140A	સ્વયં-આકારણી (Self-Assessment)
Section 143(1)	સંક્ષિપ્ત પ્રોસેસિંગ અને સૂચના (Summary Intimation)
Section 143(2)	ઝીણવટભરી તપાસ માટેની નોટિસ (Notice for Scrutiny)
Section 143(3)	ઝીણવટભરી આકારણી આદેશ (Scrutiny Assessment Order)
Section 144	શ્રેષ્ઠ નિર્ણય આકારણી (Best Judgment Assessment)
Sections 147–148	છૂટી ગયેલી આવકની આકારણી / પુનઃઆકારણી (Income Escaping Assessment)

🧠 રિવિઝન ટ્રીક અને મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નો

ફાઇનલ મેમરી સૂત્ર:
Self (140A) → Summary (143(1)) → Scrutiny (143(3)) → Best Judgment (144) → Protective → Reassessment (147) → Search

⭐ મુખ્ય પરીક્ષા પ્રશ્નો:

1. આકારણી પ્રક્રિયા (Assessment Procedure) ની વ્યાખ્યા આપી તેના પ્રકારો વર્ણવો.
2. સ્વયં-આકારણી (Section 140A) અને સંક્ષિપ્ત આકારણી (Section 143(1)) વચ્ચેનો તફાવત આપો.
3. કયા સંજોગોમાં કલમ 144 હેઠળ શ્રેષ્ઠ નિર્ણય આકારણી (Best Judgment Assessment) કરવામાં આવે છે?
4. છૂટી ગયેલી આવકની આકારણી (Income Escaping Assessment) ની કાનૂની જોગવાઈઓ સમજાવો.

📚 ઇમ્મીઝ એકેડમી (Immy's Academy): Commerce, Income Tax, GST અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે ઉપયોગી નોટ્સ મેળવવા જોડાયેલા રહો!