Problems of Autonomy, Accountability and Control in PSUs in Gujarati

Public Sector Undertakings - PSUs 🎯

પ્રકરણ ૧૦: જાહેર ક્ષેત્રના સાહસોમાં સ્વાયત્તતા, જવાબદેહી અને અંકુશની સમસ્યાઓ
(Problems of Autonomy, Accountability and Control in PSUs)

જાહેર ક્ષેત્રના સાહસો (PSUs) | UPSC (Mains), GPSC Class 1/2 માટે સંપૂર્ણ અભ્યાસ નોંધો

૧. પૃષ્ઠભૂમિ: સ્વાયત્તતા શા માટે જરૂરી બની? (Background)

જાહેર ક્ષેત્રના સાહસો (PSUs) ની સ્થાપના શરૂઆતમાં ઝડપી ઔદ્યોગિકરણ, આર્થિક વિકાસ, આંતરમાળખાકીય સુવિધાઓનું નિર્માણ (Infrastructure Creation), રોજગાર નિર્માણ તથા સામાજિક અને પ્રાદેશિક વિકાસ જેવા હેતુઓ માટે કરવામાં આવી હતી.

જો કે, ૧૯૯૦ના દાયકા સુધીમાં, ઘણાં જાહેર સાહસો નીચી ઉત્પાદકતા, વ્યાવસાયિક કૌશલ્યોનો અભાવ, અતિશય સ્ટાફ (Overstaffing), ટેકનોલોજીકલ પછાતપણું, સંશોધન અને વિકાસ (R&D) નો અભાવ, રાજકીય-વહીવટી દખલગીરી અને સતત નાણાકીય ખોટ જેવા ગંભીર પડકારોનો સામનો કરી રહ્યા હતા.

📌 મૂળભૂત તારણ: માત્ર ખાનગીકરણ (Privatisation) એ તમામ જાહેર સાહસોની સમસ્યાઓનો ઉકેલ નથી; સાહસોનું આંતરિક સુધારણા અને સ્વાયત્તતા તથા જવાબદેહી વચ્ચે યોગ્ય સંતુલન સાધવું અનિવાર્ય છે.

૨. સ્વાયત્તતા અને જવાબદેહીનો અર્થ (Autonomy vs Accountability)

સ્વાયત્તતા (Autonomy):
સ્વાયત્તતા એટલે સરકાર દ્વારા જાહેર સાહસના વ્યવસ્થાપકો/સંચાલકોને નિર્ણય લેવાની સત્તાઓની સોંપણી (Delegation of Powers) અને સરકાર દ્વારા થતા અંકુશની મર્યાદા. પરંતુ, સ્વાયત્તતાનો અર્થ અંકુશમુક્ત સત્તા નથી. સાહસે જાહેર હિત, સરકારી નીતિઓ, રાષ્ટ્રીય લક્ષ્યો અને વ્યાપારી કાર્યક્ષમતાને સાથે રાખીને ચાલવાનું હોય છે.

જવાબદેહી (Accountability):
જવાબદેહી એટલે જાહેર સાહસોએ પોતાની કામગીરી, નિર્ણય અને પરિણામો માટે યોગ્ય સત્તાધિકારીઓ અને નાગરિકોને સ્પષ્ટતા અને ખુલાસો આપવાની કાનૂની અને નૈતિક ફરજ. આ જવાબદેહી સંસદીય અંકુશ (COPU), CAG ઓડિટ, કામગીરી મૂલ્યાંકન અને સરકારી દેખરેખ દ્વારા જાળવવામાં આવે છે.

૩. ત્રિ-પક્ષીય સંતુલન (The Central Dilemma)

જાહેર સાહસનું સુશાસન એ નીચેના ત્રણ સ્તંભો વચ્ચેનું સંતુલન છે:

સરકાર (Government) ➔ અંકુશ + જાહેર હિત

↓

સાહસનું સંચાલન (PSU Management)
• સ્વાયત્તતા
• વ્યાપારી કાર્યક્ષમતા

સામાન્ય જનતા (Public)
• જવાબદેહી
• પારદર્શિતા

અતિશય અંકુશ ➔ અકાર્યક્ષમતા અને નિર્ણયોમાં વિલંબ.

અનિયંત્રિત સ્વાયત્તતા ➔ ગેરવહીવટ અને સત્તાનો દુરુપયોગ.

૪. જાહેર સાહસ સુધારાની સમયરેખા (Timeline of PSU Reforms)

• ૧૯૫૯ — કૃષ્ણા મેનન સમિતિ (Krishna Menon Committee): કેન્દ્રીય સચિવાલય પર સાહસોની નિર્ભરતા ઘટાડવાની ભલામણ કરી. સરકારે સંસદસભ્યો (MPs) ને PSUs ના 'બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સ' માં નિમણૂક આપવા પર રોક લગાવી.
• ૧૯૬૮ — પ્રથમ વહીવટી સુધારા પંચ (1st ARC): સ્વાયત્તતા માટે સત્તાના વિકેન્દ્રીકરણનો સ્વીકાર કર્યો.
• ૧૯૮૪ — આર્થિક વહીવટી સુધારા આયોગ: સરકાર અને જાહેર સાહસો વચ્ચે નિર્ણય સત્તાઓની સ્પષ્ટ સીમારેખા આંકવાની ભલામણ કરી.
• ૧૯૮૮ — MoU સિસ્ટમ (Memorandum of Understanding): કામગીરી સુધારો, સ્વાયત્તતા-જવાબદેહી વચ્ચે સંતુલન અને સંચાલકીય સત્તાઓ વધારવા સમજૂતી કરારની શરૂઆત.
• ૧૯૯૧ — નવી ઔદ્યોગિક નીતિ (New Industrial Policy 1991): ખોટ કરતી (Sick) કંપનીઓનું વિનવેશ, શેર વેચાણ દ્વારા જાહેર ભાગીદારી, બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સનું વ્યાવસાયિકીકરણ અને MoU માધ્યમથી સ્વાયત્તતા.

૫. સ્વાયત્તતા અને જવાબદેહીના મુખ્ય પડકારો (Major Problems)

• ૧. સ્વાયત્તતા અને કામગીરી: અતિશય રાજકીય અને વહીવટી હસ્તક્ષેપના કારણે સંચાલકીય અકાર્યક્ષમતા આવે છે અને મનોબળ તૂટે છે.
• ૨. કામગીરીનું માપન: સાહસો પાસે વ્યાપારી નફાકારકતા અને સામાજિક કલ્યાણ એમ બેવડી જવાબદારી હોવાથી તેનું માપન કેવળ નફાથી થઈ શકતું નથી.
• ૩. મંત્રી સ્તરનો હસ્તક્ષેપ: અતિશય સરકારી નિયંત્રણથી પક્ષપાત, ભ્રષ્ટાચાર અને તકનીકી અનુભવ વગરના લોકોની મનસ્વી નિમણૂકો થાય છે.
• ૪. કાર્યકારી સ્વાયત્તતાનો અભાવ (Functional Autonomy): કાગળ પર સ્વાયત્તતા છતાં દૈનિક કામગીરી, કોન્ટ્રાક્ટ્સ અને રોકાણમાં હસ્તક્ષેપ થાય છે. (4Cs નો ડર: CAG, CBI, CVC, Courts).
• ૫. સરકારી નિયંત્રણો અને સબસિડી: ભાવ નિયંત્રણના લીધે નફાકારકતા ઘટે છે.
• ૬. અતિશય સ્ટાફ (Overstaffing): માનવસંસાધનનું અયોગ્ય સ્તર ઉત્પાદકતા ઘટાડે છે.

સંક્ષિપ્ત સારાંશ ફોરમ્યુલા: A - P - M - F - S - O

૬. અર્જુન સેનગુપ્તા સમિતિ (Arjun Sengupta Committee - 1984)

અર્જુન સેનગુપ્તા સમિતિનો મુખ્ય હેતુ જવાબદેહી જાળવી રાખીને જાહેર સાહસોને કાર્યકારી સ્વાયત્તતા આપવાનો હતો.

📋 મુખ્ય ભલામણો:

• કાર્યકારી સ્વાયત્તતા (Operational Autonomy): દૈનિક દખલગીરી વગર નિર્ણય લેવાની છૂટ.
• ન્યૂનતમ સરકારી હસ્તક્ષેપ: દૈનિક કામગીરીમાં હસ્તક્ષેપ ન કરવો.
• કિંમત નિયંત્રણ: કિંમત નિયંત્રણ કેવળ જાહેર હિતના આધારે થવું જોઈએ, સાહસ સરકારી છે તે માટે નહીં.
• વિકેન્દ્રીકરણ: હોલ્ડિંગ અને સબસિડિયરી કંપનીઓ વચ્ચે સત્તાનું વિકેન્દ્રીકરણ.

કામગીરી મૂલ્યાંકનના ૪ સ્તંભો (F-P-T-P):

Financial Performance
(નાણાકીય કામગીરી)

Productivity & Cost Reduction
(ઉત્પાદકતા અને ખર્ચ ઘટાડો)

Technical Dynamism
(તકનીકી ગતિશીલતા)

Project Implementation
(પ્રોજેક્ટ અમલીકરણ)

૭. સમજૂતી કરાર પ્રણાલી (MoU System) અને કમિટીઓ

MoU (Memorandum of Understanding) એ મંત્રાલય અને કેન્દ્રીય જાહેર ક્ષેત્રના સાહસ (CPSE) વચ્ચે નક્કી કરવામાં આવતો કામગીરી કરાર છે. તેનો હેતુ પૂર્વ-અંકુશ (Ex-ante Controls) ઘટાડીને પરિણામ આધારિત મૂલ્યાંકન કરવાનો છે.

🔄 MoU પ્રણાલીના ૫ તબક્કા (C-C-C-P-R):
૧. Criteria Selection ➔ ૨. Criteria Weight Selection ➔ ૩. Target Value Setting ➔ ૪. Evaluation ➔ ૫. Reward System

MoU માપદંડોના વર્ગો:

• સ્થિર માપદંડો (Static Parameters): વ્યાપારી ખર્ચ અને નાણાકીય નફો.
• ગતિશીલ માપદંડો (Dynamic Parameters): R&D, ગુણવત્તા, માર્કેટિંગ અને સંશોધન.
• ક્ષેત્ર-વિશિષ્ટ માપદંડો (Sector-Specific): સામાજિક જવાબદારી (CSR) અને પ્રોજેક્ટ પૂર્ણતા.

એસ. કે. રૂંગટા સમિતિ (૨૦૧૧):
R&D અને જોઇન્ટ વેન્ચર્સ માટે વધુ સ્વાયત્તતા, રોકાયેલી મૂડી પર વળતર (RoCE) અને અસ્કયામતો પર વળતર (RoA) પર ભાર.

માંકડ સમિતિ (૨૦૧૨):
નાણાકીય અને બિન-નાણાકીય માપદંડો વચ્ચે ૫૦:૫૦ નો ભારાંશ, CSR, R&D અને નવીનતા (Innovation) પર ભાર.

🚀 વેલ્યુ-એડીશન ડેટા (Value-Added Data for UPSC/GPSC)

૧. કેન્દ્રીય વિરોધાભાસી મોડેલ (Governance Matrix):

• સામાજિક ધ્યેય (Public Purpose): સામાજિક કલ્યાણ, રાષ્ટ્રીય વિકાસ ➔ સરકારી જવાબદેહી (COPU, CAG ઓડિટ)
• વ્યાપારી ધ્યેય (Commercial Efficiency): નફાકારકતા, સ્પર્ધાત્મકતા ➔ સંચાલકીય સ્વાયત્તતા (ઝડપી નિર્ણયો, વ્યાવસાયિક બોર્ડ)

૨. UPSC Mains મોડેલ ફ્રેમવર્ક (Answer Writing Matrix):

પ્રશ્ન: "જાહેર ક્ષેત્રના સાહસો પાસેથી સરકારી વિભાગો જેવા અંકુશ હેઠળ રહીને ખાનગી કંપનીઓ જેવી વ્યાપારી સ્પર્ધાત્મકતા દર્શાવવાની અપેક્ષા રાખવી એ એક વહીવટી વિરોધાભાસ છે." — ચર્ચો.

ઉત્તરનું માળખું (Answer Writing Framework):

• પ્રસ્તાવના (Introduction): સ્વાયત્તતા અને જવાબદેહી વચ્ચેના દ્વિધાપૂર્ણ સંબંધથી જવાબની શરૂઆત કરવી.
• મુખ્ય ભાગ (Body):
  ૧. વિરોધાભાસના મુખ્ય પાસાં: ખાનગી ક્ષેત્રમાં ઝડપી નિર્ણયો વિરુદ્ધ PSUs માં 4Cs (CAG, CBI, CVC, Courts) નો ડર; સબસિડીવાળા ભાવ વિરુદ્ધ બજાર ભાવ; અતિશય સ્ટાફ અને પ્રોત્સાહનોનો અભાવ.
  ૨. ઉકેલ અને સુધારાત્મક પગલાં: અર્જુન સેનગુપ્તા સમિતિ મુજબ કાર્યકારી સ્વાયત્તતા; MoU સિસ્ટમને પરિણામ-લક્ષી બનાવવી; સ્વતંત્ર ડિરેક્ટરો (Independent Directors) નો પ્રભાવ વધારવો અને Corporate Governance ના નિયમો.
• નિષ્કર્ષ (Conclusion): ઉકેલ એ અંકુશ નાબૂદ કરવાનો નથી, પરંતુ પૂર્વ-અંકુશ (Ex-ante Control) ના સ્થાને પરિણામ-આધારિત પશ્ચાત-મૂલ્યાંકન (Ex-post Evaluation) અપનાવવાનો છે.

⚡ ૧૫ અતિ મહત્વપૂર્ણ વન-લાઈનર્સ (Quick Revision Points)

૧. કૃષ્ણા મેનન સમિતિ (૧૯૫૯) ➔ MPs ને PSUs ના બોર્ડમાં નિમણૂક પર રોક.

૨. અર્જુન સેનગુપ્તા સમિતિ (૧૯૮૪) ➔ MoU સિસ્ટમ અને સ્વાયત્તતાની ભલામણ.

૩. MoU સિસ્ટમનો પ્રારંભ ➔ ૧૯૮૭-૮૮ થી ભારતમાં અમલમાં.

૪. COPU ➔ જાહેર સાહસો પર સંસદીય અંકુશ રાખતી સમિતિ.

૫. 4Cs નો ડર ➔ CAG, CBI, CVC અને Courts જે નિર્ણયક્ષમતા ઘટાડે છે.

૬. ૧૯૯૧ ની નીતિ ➔ BIFR હેઠળ ખોટ કરતી કંપનીઓની સમીક્ષા.

૭. F-P-T-P ➔ સેનગુપ્તા સમિતિ મુજબ મૂલ્યાંકનના ૪ માપદંડો.

૮. C-C-C-P-R ➔ MoU પ્રણાલીના ૫ તબક્કાઓ.

૯. રૂંગટા સમિતિ (૨૦૧૧) ➔ R&D અને RoCE પર ભાર.

૧૦. માંકડ સમિતિ (૨૦૧૨) ➔ નાણાકીય અને બિન-નાણાકીય માપદંડો ૫૦:૫૦.

૧૧. A-P-M-F-S-O ➔ સ્વાયત્તતા સમક્ષના ૬ મુખ્ય પડકારો.

૧૨. સ્વાયત્તતા ➔ સંચાલકોને મુક્તપણે નિર્ણય લેવાની સત્તા.

૧૩. જવાબદેહી ➔ પરિણામો અંગે સરકાર/સંસદને સ્પષ્ટતા આપવાની ફરજ.

૧૪. DPE ➔ MoU માર્ગદર્શિકાઓ જાહેર કરતી સંસ્થા (નાણા મંત્રાલય).

૧૫. ગતિશીલ માપદંડો ➔ R&D, ગુણવત્તા અને ભવિષ્યની પ્રગતિ દર્શાવતા.

📚 ઇમ્મીઝ એકેડમી (Immy's Academy): GPSC, Dy.SO, STI, GSSSB અને અન્ય સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે ઉત્કૃષ્ટ સ્ટડી મટીરીયલ અને ટેસ્ટ સિરીઝ માટે અમારી સાથે જોડાયેલા રહો!