Delimitation in India | ભારતમાં પરિસીમન

ભારતમાં પરિસીમન 

Delimitation in India

🔹 પરિસીમનનો અર્થ અને ઉદ્દેશ્ય

• પરિસીમન એટલે લોકસભા અને વિધાનસભાની બેઠકોની સંખ્યા અને પ્રાદેશિક મતવિસ્તારોની સીમાઓ નક્કી કરવાની પ્રક્રિયા.
• તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય એ છે કે "એક નાગરિક, એક મત અને એક મૂલ્ય" ના સિદ્ધાંત મુજબ દરેક વ્યક્તિના મતનું મૂલ્ય લગભગ સમાન રહે, ભલે તે ગમે તે રાજ્યમાં રહેતી હોય .
• વસ્તીના ફેરફાર મુજબ બેઠકોનું પુનઃસંતુલન કરવામાં આવે છે જેથી વધતી જતી વસ્તી ધરાવતા વિસ્તારોને યોગ્ય પ્રતિનિધિત્વ મળી રહે .

🔹 પરિસીમન આયોગ (Delimitation Commission)

• પરિસીમનનું કાર્ય પરિસીમન આયોગ દ્વારા કરવામાં આવે છે, જેની સ્થાપના સંસદના અધિનિયમ હેઠળ થાય છે [6, 7].
• આ આયોગની નિમણૂક ભારતના રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા ચૂંટણી પંચના સહયોગથી કરવામાં આવે છે.
• આયોગના સભ્યો:
• સુપ્રીમ કોર્ટના નિવૃત્ત ન્યાયાધીશ
• મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર
• સંબંધિત રાજ્યના ચૂંટણી કમિશનર

🔹 ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ

• અત્યાર સુધી 1952, 1962, 1972 અને 2002 માં પરિસીમન અધિનિયમો હેઠળ આયોગની રચના કરવામાં આવી છે .
• છેલ્લું મોટું પરિસીમન 1971ની વસ્તી ગણતરીના આધારે 1976માં કરવામાં આવ્યું હતું .
• 42મા બંધારણીય સુધારા (1976) દ્વારા બેઠકોની ફાળવણીને વર્ષ 2000 સુધી 'ફ્રીઝ' (સ્થિર) કરી દેવામાં આવી હતી, જેથી વસ્તી નિયંત્રણ કરનારા રાજ્યોને નુકસાન ન થાય.
• ત્યારબાદ 84મા (2001) અને 87મા (2003) સુધારા દ્વારા બેઠકોની કુલ સંખ્યા બદલ્યા વગર, માત્ર મતવિસ્તારોની સીમાઓને 1991 અને 2001ની વસ્તી ગણતરી મુજબ સંતુલિત કરવાની મંજૂરી અપાઈ હતી.

🔹 બંધારણીય જોગવાઈઓ

• અનુચ્છેદ 82: સંસદ દરેક વસ્તી ગણતરી પછી એક પરિસીમન અધિનિયમ લાવશે .
• અનુચ્છેદ 170: દરેક વસ્તી ગણતરી પછી રાજ્યોને પ્રાદેશિક મતવિસ્તારોમાં વિભાજિત કરવામાં આવશે .

🔹 પરિસીમન કેમ જરૂરી છે?

• સમાન પ્રતિનિધિત્વ: દરેક નાગરિકના મતનું મૂલ્ય સમાન જળવાય તે માટે .
• અનામત બેઠકો: SC અને ST સમુદાયો માટે અનામત બેઠકોનું યોગ્ય અને સંતુલિત વિતરણ સુનિશ્ચિત કરવા માટે .
• સંઘવાદ: રાજ્યો વચ્ચે શક્તિનું સંતુલન જાળવી રાખવા માટે .

⚠️ ચિંતાઓ: ઉત્તર ભારતના રાજ્યોમાં વસ્તી વધુ હોવાથી ત્યાં બેઠકો વધી શકે છે, જ્યારે દક્ષિણ ભારતના રાજ્યો (જે જીડીપીમાં 35% યોગદાન આપે છે) તેમનું રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ ઘટવાની ચિંતા સેવી રહ્યા છે.

🔹 વર્તમાન સંદર્ભ

2026 પછી ભારતની રાજનીતિમાં મોટો બદલાવ આવી શકે છે, કારણ કે લાંબા સમયથી લાગેલી રોક હટાવીને બેઠકોની સંખ્યા અને માળખામાં ફેરફાર કરવાનો પ્રસ્તાવ છે .

⚡ ઝડપી પુનરાવર્તન

• પરિસીમન → મતવિસ્તારોની સીમા અને બેઠકોનું પુનઃનિર્ધારણ
• "એક મત, એક મૂલ્ય" → મુખ્ય સિદ્ધાંત
• આયોગ → રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા રચાય છે
• મહત્વપૂર્ણ વર્ષો → 1952, 1962, 1972, 2002
• 42મો સુધારો → બેઠકો ફ્રીઝ
• અનુચ્છેદ → 82 અને 170
• 2026 → મોટો રાજકીય બદલાવ શક્ય

📝 MCQ

Q1. પરિસીમનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય શું છે?

A) કર વસૂલાત વધારવી
B) મતનું સમાન મૂલ્ય જાળવવું
C) સરકાર રચવી
D) ન્યાય પ્રદાન કરવો


👉 Answer

✔ Correct: B

Q2. પરિસીમન આયોગની નિમણૂક કોણ કરે છે?

A) પ્રધાનમંત્રી
B) સંસદ
C) રાષ્ટ્રપતિ
D) મુખ્ય ન્યાયાધીશ


👉 Answer

✔ Correct: C

Q3. 42મો બંધારણીય સુધારો શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે?

A) મતદાન વય
B) બેઠકોની ફ્રીઝિંગ
C) ન્યાયપાલિકા સુધારો
D) કર સુધારો


👉 Answer

✔ Correct: B

Q4. અનુચ્છેદ 82 શું સંબંધિત છે?

A) ચૂંટણી
B) પરિસીમન અધિનિયમ
C) ન્યાયપાલિકા
D) રાજ્ય વિભાજન


👉 Answer

✔ Correct: B