Plastic Waste Management (Amendment) Rules, 2026 in Gujarati

પ્લાસ્ટિક કચરા વ્યવસ્થાપન (સુધારા) નિયમો, 2026

04 એપ્રિલ 2026

આ નવા નિયમો પર્યાવરણ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1986 હેઠળ વર્ષ 2016માં જાહેર કરાયેલા 'પ્લાસ્ટિક કચરા વ્યવસ્થાપન નિયમો'માં સુધારો કરે છે.

📌 પરીક્ષા માટે મહત્વપૂર્ણ: EPR + Circular Economy

સુધારા નિયમો 2026 દ્વારા મુખ્ય ફેરફારો

• ફરજિયાત રિસાયકલ મટીરિયલ: ઉત્પાદકો અને બ્રાન્ડ માલિકોએ તેમના પેકેજિંગમાં રિસાયકલ કરેલા (પુનઃચક્રિત) પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ વધારવો પડશે.
  • દા.ત., કેટેગરી-I ના પ્લાસ્ટિક પેકેજિંગમાં 2025-26 સુધીમાં ઓછામાં ઓછું 30% રિસાયકલ મટીરિયલ વાપરવું ફરજિયાત છે, જે 2028-29 સુધીમાં વધારીને 60% કરવાનું રહેશે.
• ફૂડ-કોન્ટેક્ટ પેકેજિંગ: ખાદ્ય પદાર્થોના પેકેજિંગ માટે જો રિસાયકલ પ્લાસ્ટિકના લક્ષ્યો 2025-26માં પૂર્ણ ન થાય, તો તેને વધુમાં વધુ ત્રણ વર્ષ સુધી લંબાવી શકાય છે. જોકે, FSSAI કે CDSCO દ્વારા પ્રતિબંધિત ઉપયોગોમાં આ છૂટ લાગુ પડશે નહીં.
• સ્પષ્ટ વ્યાખ્યાઓ: નિયમોમાં 'એન્ડ ઓફ લાઈફ ડિસ્પોઝલ', 'પુનઃઉપયોગ' અને 'પ્લાસ્ટિક વેસ્ટ પ્રોસેસર' જેવા શબ્દોને સ્પષ્ટ રીતે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યા છે જેથી કોઈ અસ્પષ્ટતા ન રહે.
• પુનઃઉપયોગના લક્ષ્યો: કેટેગરી-I (કઠોર/Rigid) પ્લાસ્ટિક પેકેજિંગ માટે પુનઃઉપયોગના લક્ષ્યો નક્કી કરાયા છે (જેમ કે પીવાના પાણીના મોટા કન્ટેનર માટે 85% સુધી).
• ચુસ્ત ધોરણો: રિસાયકલ કરેલા પેકેજિંગે ભારતીય માનક IS 14534:2023 ને અનુસરવું પડશે અને તેના પર વિશેષ લેબલ લગાવવા પડશે.
• ડિજિટલ ટ્રેકિંગ: પર્યાવરણ ઓડિટર દ્વારા ડિજિટલ ટ્રેકિંગ અને ઓડિટ કરવામાં આવશે, જેનું નિરીક્ષણ રાજ્ય સ્તરીય સમિતિ કરશે.

આ નિયમોનું મહત્વ

1. ચક્રિય અર્થતંત્ર (Circular Economy): રિસાયક્લિંગ અને પુનઃઉપયોગ દ્વારા નવા પ્લાસ્ટિક પરની નિર્ભરતા ઘટાડી શકાય છે.
2. પર્યાવરણનું સંરક્ષણ: જમીન અને દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિમાં પ્લાસ્ટિક પ્રદૂષણ ઘટાડવામાં મદદ મળે છે.
3. જાહેર આરોગ્ય: માઈક્રોપ્લાસ્ટિક અને ઝેરી અસરોથી સ્વાસ્થ્યને થતા જોખમો ઘટાડી શકાય છે.
4. જવાબદારી: 'વિસ્તૃત ઉત્પાદક જવાબદારી' (EPR) ના અમલીકરણથી ઉત્પાદકોની જવાબદારી નક્કી થાય છે.

પ્લાસ્ટિક કચરા વ્યવસ્થાપન નિયમો, 2016 વિશે

• EPR: ઉત્પાદકો અને આયાતકારો પ્લાસ્ટિક કચરાના સંગ્રહ અને નિકાલ માટે જવાબદાર છે.
• સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિક: વર્ષ 2022 ના સુધારા મુજબ ચોક્કસ સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિક વસ્તુઓ પર પ્રતિબંધ છે.
• પ્લાસ્ટિકની જાડાઈ: સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિકની લઘુત્તમ જાડાઈ 120 માઇક્રોન નક્કી કરવામાં આવી છે.
• ડિજિટલ મોનિટરિંગ (2025 સુધારો): 1 જુલાઈ 2025 થી તમામ પ્લાસ્ટિક પેકેજિંગ પર બારકોડ અથવા QR કોડ હોવો ફરજિયાત છે જેથી ઉત્પાદનથી લઈને નિકાલ સુધીની ડિજિટલ દેખરેખ રાખી શકાય.

EPR

Recycling

Circular Economy

Plastic Control

MCQ પ્રેક્ટિસ

1. પ્લાસ્ટિક કચરા વ્યવસ્થાપન નિયમો કયા અધિનિયમ હેઠળ આવે છે?

• પર્યાવરણ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1986 ✔
• વન અધિનિયમ
• જળ અધિનિયમ
• હવા અધિનિયમ

2. સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિકની લઘુત્તમ જાડાઈ કેટલી છે?

• 100 માઇક્રોન
• 120 માઇક્રોન ✔
• 150 માઇક્રોન
• 200 માઇક્રોન