Gujarati Grammar: અલંકાર અને તેના પ્રકારો – વ્યાખ્યા, પ્રકારો અને ઉદાહરણો

અલંકાર અને તેના પ્રકારો – વ્યાખ્યા, નિયમો અને સરળ ઉદાહરણો સાથે

ગુજરાતી વ્યાકરણ માસ્ટર ક્લાસ | GPSC / GSSSB / CCE

અલંકાર અને તેના પ્રકારો (Alankar in Gujarati Grammar)

શબ્દાલંકાર, અર્થાલંકાર, શોર્ટકટ ચાવીઓ અને વિપુલ ઉદાહરણો સાથે સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા

અલંકાર એટલે આભૂષણ કે દાગીનો. જેવી રીતે આભૂષણ પહેરવાથી વ્યક્તિના સૌંદર્યમાં વધારો થાય છે, તેવી જ રીતે કાવ્ય કે ગદ્યમાં અલંકારનો ઉપયોગ કરવાથી ભાષાના સૌંદર્ય, ચમત્કૃતિ અને અભિવ્યક્તિમાં વધારો થાય છે.

અલંકાર શબ્દ 'અલમ્ + કાર' ની સંધિથી બનેલો છે, જેનો અર્થ 'કશું ઉમેરવાનું બાકી ન રહે તેવી પૂર્ણતા લાવવી' થાય છે. ભાષામાં વાણીને સજાવટ કરવાવાળા શોભાસ્પદ રૂપને 'અલંકાર' કહે છે.

📊 અલંકારના મુખ્ય બે પ્રકારો

૧. શબ્દાલંકાર

શબ્દોની ચોક્કસ ગોઠવણી કે વર્ણના પુનરાવર્તન દ્વારા ભાષામાં ચમત્કૃતિ ઉત્પન્ન થાય ત્યારે શબ્દાલંકાર બને છે.

૨. અર્થાલંકાર

શબ્દના અર્થના આધારે ભાષાના સૌંદર્ય અને અર્થગંભીરતામાં વધારો થાય ત્યારે અર્થાલંકાર બને છે.

૧. શબ્દાલંકાર અને તેના પ્રકારો

[અ] વર્ણાનુપ્રાસ / વર્ણસગાઈ

વ્યાખ્યા: વાક્ય કે પંક્તિમાં એકનો એક વર્ણ (અક્ષર) શબ્દના આરંભે બે કે તેથી વધારે વખત આવે ત્યારે વર્ણાનુપ્રાસ અલંકાર બને છે.

📌 ઉદાહરણો:
• કાકાએ કાચના કટોરામાં કેરીઓ કાપીને મૂકી.
• સંગામરે ભાસતી ભવ્ય ભરતી.
• પાણી માટે પ્રભાશંકર પાણિયારા પાસે ગયા.
• કાળો કાનુડો કાળી કામળી વાળો.

[આ] શબ્દાનુપ્રાસ / યમક

વ્યાખ્યા: સમાન ઉચ્ચારવાળા શબ્દો એક કરતાં વધારે વખત આવે અને દરેક વખતે તેનો અર્થ જુદો જુદો થતો હોય ત્યારે શબ્દાનુપ્રાસ કે યમક અલંકાર બને છે.

📌 ઉદાહરણો:
• જવાની તો જવાની છે.
• તપેલી તો તપેલી છે.
• મેં અખાડામાં જવાના ઘણીવાર અખાડા કર્યા.
• જે વાંચે ચોપડી તે ચોપડી ચોપડી ખાય.
• થયા પુરા બેહાલ, સુરત તુજ રડતી સૂરત.

[ઇ] પ્રાસસાંકળી / આંતરપ્રાસ

વ્યાખ્યા: પહેલા ચરણના છેલ્લા શબ્દ અને બીજા ચરણના પહેલા શબ્દ વચ્ચે પ્રાસ રચાય ત્યારે પ્રાસસાંકળી કે આંતરપ્રાસ અલંકાર બને છે.

📌 ઉદાહરણો:
• મહેતાજી નિશાએ આવ્યા, લાવ્યા પ્રસાદને કર્યો ઓચ્છવ.
• જાણી લે જગદીશ, શીશ સદગુરુને નામી.
• વિદ્યા ભણિયો જેહ, તેહ ઘેર વૈભવ રૂડો.

[ઈ] અંત્યાનુપ્રાસ

વ્યાખ્યા: ચરણ કે કડીને અંતે સમાન ઉચ્ચારવાળા શબ્દો આવે ત્યારે અંત્યાનુપ્રાસ અલંકાર બને છે.

📌 ઉદાહરણો:
• જેની જશોદા માવલડી, ચરાવે ગાવલડી.
• હલે કવચકુંડળ હવે આપ દર્શ દીધા, મેં જ મારા બે હાથ કાપી દીધા.

💡 અર્થાલંકાર સમજવા માટેના ૪ પાયાના શબ્દો

ઉદાહરણ: "દમયંતીનું મુખ ચંદ્ર જેવું સુંદર છે."

• ઉપમેય: જેની સરખામણી કરવાની હોય તે (દમયંતીનું મુખ).
• ઉપમાન: જેની સાથે સરખામણી કરવાની હોય તે (ચંદ્ર).
• સાધારણ ધર્મ: બંને વચ્ચે રહેલો સમાન ગુણ (સુંદર).
• ઉપમાવાચક શબ્દ: સરખામણી દર્શાવતો શબ્દ (જેવું).

૨. અર્થાલંકાર અને તેના મુખ્ય પ્રકારો

(૧) ઉપમા અલંકાર

વ્યાખ્યા: ઉપમેયની ઉપમાન સાથે ચોક્કસ ગુણ અંગે સરખામણી કરવામાં આવે ત્યારે ઉપમા અલંકાર બને છે.
ઓળખ શબ્દો: જેવા, જેવી, જેવો, સરખો, સમાન, માફક, પેઠે, તુલ્ય, સમોવડું, શી, શો, શા.

📌 ઉદાહરણો:
• મહુડા માયા ઉતારતા યોગી જેવા લાગે છે.
• અનિલ શી ઝટ ઉપડી સાંઢણી.
• સાવ બાળકના સમું છે આ નગર.
• કાચ, ઘડિયાળ અને સત્યની પેઠે ટાઇમટેબલ પણ નાજુક વસ્તુ છે.

(૨) રૂપક અલંકાર

વ્યાખ્યા: ઉપમેય અને ઉપમાનને એકરૂપ બતાવવામાં આવે (સરખામણી કરવાને બદલે બંને એક જ છે તેમ માની લેવાય) ત્યારે રૂપક અલંકાર બને છે.

📌 ઉદાહરણો:
• બપોર એક મોટું શિકારી કૂતરું છે.
• પ્રેમપંથ પાવકની જ્વાલા.
• આ સંસાર સાગર તરવો સહેલો નથી.
• ચર્ચા એ લોકશાહીનો પ્રાણ છે.

(૩) ઉત્પ્રેક્ષા અલંકાર

વ્યાખ્યા: ઉપમેય જાણે ઉપમાન હોય તેવી તર્ક કે સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવે ત્યારે ઉત્પ્રેક્ષા અલંકાર બને છે.
ઓળખ શબ્દો: જાણે, રખે, શકે, શું.

📌 ઉદાહરણો:
• દમયંતીનું મુખ જાણે પૂનમનો ચંદ્ર!
• હૈયું જાણે હિમાલય.
• સાવજ ગરજે! જાણે કો' જોગંદર ગરજે.

(૪) અનન્વય અલંકાર

વ્યાખ્યા: ઉપમેયની સરખામણી કરવા માટે યોગ્ય ઉપમાન ન મળતાં ઉપમેયની સરખામણી ઉપમેય સાથે જ કરવામાં આવે ત્યારે અનન્વય બને છે.

📌 ઉદાહરણો:
• ગાંધીજી એટલે ગાંધીજી.
• મા તે મા, બીજા બધા વગડાના વા.
• હિમાલય એટલે હિમાલય.

(૫) વ્યતિરેક અલંકાર

વ્યાખ્યા: ઉપમેયને ઉપમાન કરતાં ચડિયાતું કે શ્રેષ્ઠ દર્શાવવામાં આવે ત્યારે વ્યતિરેક અલંકાર બને છે.

📌 ઉદાહરણો:
• સુદામાના વૈભવ આગળ કુબેર તે કોણ માત્ર?
• એનું અંગ કમળથીયે કોમળ છે.
• પૂ. બાપુનું હૃદય ફૂલ કરતાંય કોમળ હતું.

(૬) શ્લેષ અલંકાર

વ્યાખ્યા: એક જ વાક્ય કે પંક્તિમાં એક જ શબ્દના બે કે તેથી વધુ અર્થ થતા હોય ત્યારે શ્લેષ અલંકાર બને છે.

📌 ઉદાહરણો:
• તમે પસંદ કરેલું પાત્ર પાણી વિનાનું છે. (પાત્ર = વાસણ/વ્યક્તિ, પાણી = જળ/તેજ)
• રવિ નિજ કર તેની ઉપર ફેરવે છે. (રવિ = સૂર્ય/વ્યક્તિ)

(૭) વ્યાજસ્તુતિ અલંકાર

વ્યાખ્યા: દેખીતી રીતે નિંદા દ્વારા પ્રશંસા કે પ્રશંસાના બહાના હેઠળ નિંદા કરવામાં આવે ત્યારે વ્યાજસ્તુતિ બને છે.

📌 ઉદાહરણો:
• શું તમારી બહાદુરી! ઉંદર જોઈને નાઠા.
• છગન માયકાંગલો નથી, પાપડતોડ પહેલવાન છે.

(૮) સજીવારોપણ અલંકાર

નિર્જીવ વસ્તુમાં સજીવનું આરોપણ થાય.
• ઉદાહરણ: પથ્થર થરથર ધ્રૂજે. / સડક પડખું ફરીને સૂઈ ગઈ.

(૯) અતિશયોક્તિ અલંકાર

વાસ્તવિકતા કરતાં વાતને ઘણી વધારીને રજૂ કરાય.
• ઉદાહરણ: પડતાં પહેલાં જ તેના પ્રાણ નીકળી ગયા.

⚡ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા માટે અલંકાર ઓળખવાની શોર્ટકટ ચાવી

• વર્ણાનુપ્રાસ: એક જ અક્ષર વારંવાર આવે.
• શબ્દાનુપ્રાસ: સમાન ઉચ્ચાર વાળા શબ્દો આવે.
• પ્રાસસાંકળી: પંક્તિની વચ્ચે (પહેલાં ચરણના અંતે અને બીજાના શરુઆતમાં) પ્રાસ મળે.
• અંત્યાનુપ્રાસ: પંક્તિના છેડે પ્રાસ મળે.
• ઉપમા: જેવો, જેવી, જેવા, સમોવડું શબ્દો આવે.
• ઉત્પ્રેક્ષા: 'જાણે', 'રખે', 'શકે' જેવા શબ્દો આવે.
• અનન્વય: એ જ શબ્દની એની જ સાથે સરખામણી થાય.
• વ્યતિરેક: 'કરતાંય', 'થીયે' જેવા શબ્દોથી ઉપમેયને ચડિયાતું દર્શાવાય.

📝 મિનિ ક્વિઝ (પરીક્ષાલક્ષી અભ્યાસ)

• ૧. "નટવર નિરખ્યા નેન તે..." ➔ વર્ણાનુપ્રાસ
• ૨. "જવાની તો જવાની છે." ➔ યમક / શબ્દાનુપ્રાસ
• ૩. "હૈયું જાણે હિમાલય." ➔ ઉત્પ્રેક્ષા
• ૪. "મા તે મા, બીજા બધા વગડાના વા." ➔ અનન્વય
• ૫. "ઘડિયાળના કાંટા પર હાંફ્યા કરે સમય." ➔ સજીવારોપણ

🎯 ઉપસંહાર

ગુજરાતી સાહિત્ય અને વ્યાકરણમાં અલંકારોનું સ્થાન ખૂબ મહત્વનું છે. આ બ્લોગમાં આપેલા નિયમો અને ઉદાહરણોનો અભ્યાસ કરવાથી તમામ સરકારી પરીક્ષાઓમાં અલંકારના ગુણ પાકા થઈ જશે.

💬 તમને આ અલંકાર માર્ગદર્શિકા કેવી લાગી? કમેન્ટ કરીને જરૂર જણાવો!