કંપની ઓડિટ | Company Audit in Gujarati

કંપનીઝ એક્ટ, 2013 માર્ગદર્શિકા 📚

કંપની ઓડિટ (Company Audit) – સંપૂર્ણ માહિતી, કલમો અને ફોર્મેટ

ઓડિટરની લાયકાતો, ગેરલાયકાતો, નિમણૂક, અધિકારો, ફરજો, MCA ફોર્મ્સ અને ઓડિટ રિપોર્ટ

📌 કંપની ઓડિટનો પરિચય (INTRODUCTION OF COMPANY AUDIT)

કંપની એ એક કૃત્રિમ વ્યક્તિ (artificial being) છે, જે તેના માલિક કે સંચાલનથી અલગ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. નાણાકીય વર્ષના અંતે, ઓડિટર દ્વારા યોગ્ય તપાસ કર્યા પછી કંપનીના નાણાકીય પત્રકો (Financial Statements) યુઝર્સ અને શેરહોલ્ડર્સ સમક્ષ રજૂ કરવા જરૂરી છે. જ્યારે કોઈ ઓડિટર પોતાના નિષ્ણાત અભિપ્રાય (expert opinion) આપવા માટે આ પત્રકોની તપાસ કરે છે, ત્યારે આવી પ્રવૃત્તિઓને 'કંપની ઓડિટ' કહેવામાં આવે છે.

🏛️ કંપનીઝ એક્ટ, 2013 મુજબ ઓડિટર અંગેની મુખ્ય જોગવાઈઓ (Provisions as to Auditors)

કંપનીઝ એક્ટ, 2013 ના પ્રકરણ X (Chapter X - Sections 139 to 148) માં ઓડિટ અને ઓડિટર્સ અંગેની જોગવાઈઓ આપવામાં આવી છે:

• કલમ 139 (Section 139): ઓડિટર્સની નિમણૂક (Appointment of Auditors)
• કલમ 140 (Section 140): ઓડિટરને હોદ્દા પરથી દૂર કરવા, રાજીનામું અને વિશેષ નોટિસ (Removal, Resignation and Special Notice)
• કલમ 141 (Section 141): ઓડિટરની લાયકાતો અને ગેરલાયકાતો (Qualifications and Disqualifications)
• કલમ 142 (Section 142): ઓડિટરનું મહેનતાણું (Remuneration of Auditors)
• કલમ 143 (Section 143): ઓડિટર્સના અધિકારો, ફરજો અને ઓડિટ ધોરણો (Powers, Duties and Auditing Standards)
• કલમ 144 (Section 144): ઓડિટર દ્વારા અમુક સેવાઓ ન આપવી (Auditor not to render certain services)
• કલમ 145 (Section 145): ઓડિટ રિપોર્ટ પર સહી કરવી (Auditor to sign Audit Reports)
• કલમ 146 (Section 146): સાધારણ સભામાં હાજરી આપવી (Auditors to attend General Meeting)
• કલમ 147 (Section 147): જોગવાઈઓના ઉલ્લંઘન માટે દંડ અને શિક્ષા (Punishment for Non-compliance)
• કલમ 148 (Section 148): કોસ્ટ એકાઉન્ટ્સનું ઓડિટ (Audit of Cost Accounts)

🎓 ઓડિટરની લાયકાત - કલમ 141(1) અને 141(2)

• ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ (CA): ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ્સ એક્ટ, 1949 હેઠળ સક્રિય પ્રેક્ટિસ કરતા ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ (Chartered Accountant) હોય તે જ વ્યક્તિ ઓડિટર તરીકે નીમાઈ શકે છે.
• ભાગીદારી પેઢી / LLP: જો કોઈ સી.એ. પેઢી (Firm) અથવા સી.એ. લિમિટેડ લાયબિલિટી પાર્ટનરશિપ (LLP) ને ઓડિટર તરીકે નીમવામાં આવે, તો તેના ફક્ત એવા જ ભાગીદારો સહી કરી શકશે જેઓ ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ હોય.

❌ ઓડિટરની ગેરલાયકાતો - કલમ 141(3)

કંપનીઝ એક્ટ, 2013 ની કલમ 141(3) ની જોગવાઈઓ મુજબ નીચે દર્શાવેલ વ્યક્તિઓ કંપનીના ઓડિટર તરીકે નિમણૂક મેળવવા માટે લાયક રહેશે નહીં:

• a) LLP એક્ટ, 2008 હેઠળ નોંધાયેલ LLP સિવાયની કોઈપણ બોડી કોર્પોરેટ (જેમ કે પ્રાઇવેટ કે પબ્લિક લિમિટેડ કંપની).
• b) કંપનીનો કોઈ અધિકારી અથવા કર્મચારી.
• c) કંપનીના અધિકારી કે કર્મચારીનો ભાગીદાર અથવા તેનો કર્મચારી.
• d) વ્યક્તિ અથવા તેનો સંબંધી (Relative) કે ભાગીદાર:
  • (i) કંપની, તેની સબસિડિયરી, હોલ્ડિંગ, એસોસિએટ કંપની અથવા હોલ્ડિંગની સબસિડિયરીમાં કોઈ સિક્યોરિટી/હિત ધરાવતો હોય. (અપવાદ: સંબંધી રૂ. 1 લાખ સુધીની ફેસ વેલ્યુની જામીનગીરી ધરાવી શકે છે).
  • (ii) કંપની અથવા તેની હોલ્ડિંગ/સબસિડિયરી/એસોસિએટ કંપનીને રૂ. 5 લાખથી વધુ રકમ માટે દેવાદાર હોય.
  • (iii) કોઈ ત્રીજી વ્યક્તિના દેવા સંબંધમાં રૂ. 1 લાખથી વધુ રકમની ગેરંટી કે જામીનગીરી આપેલ હોય.
• e) વ્યક્તિ કે પેઢી કે જેને કંપની અથવા તેની સબસિડિયરી/હોલ્ડિંગ/એસોસિએટ કંપની સાથે પ્રત્યક્ષ કે અપ્રત્યક્ષ વ્યાપારી સંબંધ (Business Relationship) હોય. (નોંધ: વ્યાવસાયિક સેવાઓ અથવા આર્મ્સ લેન્થ પ્રાઇસ પર સામાન્ય ગ્રાહક તરીકે થયેલા વ્યવહારો અપવાદ છે).
• f) જે વ્યક્તિનો સંબંધી કંપનીમાં ડિરેક્ટર હોય અથવા કી મેનેજરીયલ પર્સનલ (KMP) તરીકે નોકરીમાં હોય.
• g) વ્યક્તિ:
  • (i) જે અન્ય જગ્યાએ પૂર્ણ સમયની (Full-time) નોકરીમાં હોય.
  • (ii) જે વ્યક્તિ અથવા ભાગીદારી પેઢી નિમણૂકના સમયે 20 થી વધુ કંપનીઓમાં ઓડિટર તરીકે સ્થાન ધરાવતી હોય. (નોંધ: આ 20 કંપનીઓની મર્યાદામાંથી વન પર્સન કંપની (OPC), ડોર્મંત કંપની, સ્મોલ કંપની અને રૂ. 100 કરોડથી ઓછી પેઇડ-અપ કેપિટલ ધરાવતી પ્રાઇવેટ કંપનીઓને બાદ રાખવામાં આવે છે).
• h) જે વ્યક્તિને છેતરપિંડી/કૌભાંડના (Fraud) ગુનામાં અદાલત દ્વારા દોષિત ઠેરવવામાં આવી હોય અને તે તારીખથી 10 વર્ષ પૂરા ન થયા હોય.
• i) કોઈ વ્યક્તિ અથવા તેની સંસ્થા/એસોસિએટ કંપની કે જે કલમ 144 મુજબની રોકાયેલી વિશિષ્ટ બિન-ઓડિટ સેવાઓ આપતી હોય.

⚠️ કલમ 141(4) મુજબ (Casual Vacancy): જો કોઈ ઓડિટર નિમણૂક થઈ ગયા પછી ઉપરની કોઈપણ ગેરલાયકાત મેળવે, તો તેણે તરત જ પોતાનું પદ ખાલી કરવું પડશે અને તે જગ્યા આકસ્મિક ખાલી જગ્યા (Casual Vacancy) ગણાશે.

🔥 [Value Add] પ્રતિબંધિત સેવાઓ - કલમ 144 (Prohibited Services)

કંપની ઓડિટર પોતાની કંપનીને અથવા તેની હોલ્ડિંગ/સબસિડિયરી કંપનીને પ્રત્યક્ષ કે અપ્રત્યક્ષ રીતે નીચે મુજબની સેવાઓ આપી શકતો નથી:

• એકાઉન્ટિંગ અને બુક કીપિંગ સેવાઓ

• આંતરિક ઓડિટ (Internal Audit)

• ફાઇનાન્શિયલ ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ ડિઝાઇન

• એક્ચ્યુરિયલ સેવાઓ (Actuarial Services)

• રોકાણ સલાહકાર / ઇન્વેસ્ટમેન્ટ બેંકિંગ

• આઉટસોર્સ કરેલી નાણાકીય સેવાઓ

📅 ઓડિટરની નિમણૂક - કલમ 139 (APPOINTMENT OF AUDITOR)

૧. ગેર-સરકારી કંપનીઓ માટે (Non-Government Companies):

• પ્રથમ ઓડિટરની નિમણૂક [કલમ 139(6)]:
  • બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સે કંપનીની નોંધણી (Registration) તારીખથી 30 દિવસની અંદર પ્રથમ ઓડિટરની નિમણૂક કરવી પડશે.
  • જો બોર્ડ નિષ્ફળ જાય, તો 90 દિવસની અંદર એક્સ્ટ્રા ઓર્ડિનરી જનરલ મિટિંગ (EGM) માં શેરહોલ્ડર્સ દ્વારા નિમણૂક કરવામાં આવશે.
  • પ્રથમ ઓડિટર પ્રથમ AGM ના અંત સુધી હોદ્દો ધરાવશે.
• પછીના ઓડિટર્સની નિમણૂક [કલમ 139(1)]:
  • પ્રથમ વાર્ષિક સાધારણ સભા (AGM) માં શેરહોલ્ડર્સ દ્વારા ઓડિટરની નિમણૂક થાય છે.
  • સામાન્ય રીતે ઓડિટર 5 વર્ષના સમયગાળા (1st AGM થી 6th AGM ના અંત સુધી) માટે નીમાય છે.
  • કંપનીએ નિમણૂકના 15 દિવસની અંદર રજિસ્ટ્રાર ઓફ કંપનીઝ (ROC) ને Form ADT-1 દ્વારા જાણ કરવાની રહે છે.
• ઓડિટરનું રોટેશન (Rotation of Auditors) [કલમ 139(2)]:
  • નિયત કરેલી ચોક્કસ વર્ગની કંપનીઓમાં (જેમ કે તમામ લિસ્ટેડ/પબ્લિક કંપનીઓ, રૂ. 50 કરોડથી વધુ ટર્નઓવર અથવા રૂ. 10 કરોડથી વધુ પેઇડ-અપ કેપિટલ ધરાવતી કંપનીઓ):
    • એક વ્યક્તિગત ઓડિટર (Individual Auditor) સળંગ 5 વર્ષની 1 ટર્મથી વધુ નીમાઈ શકતો નથી.
    • ઓડિટ પેઢી (Audit Firm) સળંગ 5-5 વર્ષની 2 ટર્મ (કુલ 10 વર્ષ) થી વધુ નીમાઈ શકતી નથી. (ત્યારબાદ 5 વર્ષનો કુલિંગ પિરિયડ રહેશે).
• આકસ્મિક ખાલી જગ્યા [કલમ 139(8)]:
  • ડિરેક્ટર્સ 30 દિવસની અંદર આકસ્મિક ખાલી જગ્યા ભરી શકે છે.
  • જો ખાલી જગ્યા ઓડિટરના રાજીનામા (Resignation) ને કારણે પડી હોય, તો બોર્ડની ભલામણ બાદ 3 મહિનામાં સામાન્ય સભા (General Meeting) માં શેરહોલ્ડર્સની મંજૂરી લેવી જરૂરી છે.

૨. સરકારી કંપનીઓ માટે (Government Companies - Section 139(5) & 139(7)):

• પ્રથમ ઓડિટર: C&AG (કમ્પટ્રોલર અને ઓડિટર જનરલ) દ્વારા નોંધણીના 60 દિવસની અંદર નિમણૂક થાય છે. જો C&AG નિષ્ફળ જાય, તો બોર્ડ 30 દિવસમાં કરશે.
• પછીના ઓડિટર્સ: C&AG દ્વારા દરેક નાણાકીય વર્ષ શરૂ થયાના 180 દિવસની અંદર નિમણૂક કરવામાં આવે છે.

💰 ઓડિટરનું મહેનતાણું - કલમ 142 (REMUNERATION OF AN AUDITOR)

• પ્રથમ ઓડિટરનું મહેનતાણું બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સ દ્વારા નક્કી થઈ શકે છે (જો બોર્ડ દ્વારા નિમણૂક થઈ હોય).
• શેરહોલ્ડર્સ દ્વારા નીમાયેલા ઓડિટરનું મહેનતાણું સામાન્ય સભા (General Meeting) માં નક્કી કરવામાં આવે છે.
• મહેનતાણામાં ઓડિટ ફી ઉપરાંત ઓડિટર દ્વારા કરાયેલા ખર્ચાઓનો સમાવેશ થાય છે, પરંતુ કોઈ અન્ય બિન-ઓડિટ સેવાઓની ફીનો સમાવેશ થતો નથી.

🚪 ઓડિટરને હોદ્દા પરથી દૂર કરવા અને રાજીનામું - કલમ 140

• મુદત પૂરી થાય તે પહેલાં દૂર કરવા [કલમ 140(1)]:
  • ઓડિટરને તેની 5 વર્ષની મુદત પૂરી થાય તે પહેલાં દૂર કરવા માટે કેન્દ્ર સરકારની (MCA) પૂર્વ મંજૂરી મેળવવી પડે છે (Form ADT-2 દ્વારા).
  • કેન્દ્ર સરકારની મંજૂરી મળ્યાના 60 દિવસમાં કંપનીએ ખાસ ઠરાવ (Special Resolution) પસાર કરવો પડે છે.
  • ઓડિટરને પોતાની રજૂઆત કરવાનો પૂર્ણ અધિકાર (Opportunity of being heard) આપવો પડે છે.
• ઓડિટરનું રાજીનામું [કલમ 140(2)]:
  • રાજીનામું આપનાર ઓડિટરે રાજીનામું આપ્યાના 30 દિવસની અંદર કંપની અને ROC ને Form ADT-3 માં કારણો દર્શાવતી નોટિસ આપવી ફરજિયાત છે. દંડથી બચવા આ ફોર્મ ભરવું કાનૂની જરૂરિયાત છે.
• નિવૃત્ત થતા ઓડિટરની જગ્યાએ નવા ઓડિટરની નિમણૂક [કલમ 140(4)]:
  • નિવૃત્ત થતા ઓડિટર સિવાય અન્ય વ્યક્તિને નીમવા માટે વિશેષ નોટિસ (Special Notice) ની જરૂર પડે છે.
  • નિવૃત્ત થતા ઓડિટરને કંપની સમક્ષ લેખિત રજૂઆત (Representation) કરવાનો અધિકાર છે, જેને કંપની તમામ સભ્યો સુધી પહોંચાડશે.

⚖️ ઓડિટરના અધિકારો અને ફરજો - કલમ 143

🔑 ઓડિટરના અધિકારો (Powers)

• ચોપડા તપાસવાનો અધિકાર [Sec 143(1)]: હેડ ઓફિસ કે શાખાના હિસાબી ચોપડા અને દસ્તાવેજો ચકાસવાનો.
• માહિતી મેળવવાનો અધિકાર: અધિકારીઓ પાસેથી જરૂરી સ્પષ્ટતા માંગવાનો.
• સાધારણ સભાની નોટિસ અને હાજરી [Sec 146]: AGM/EGM માં હાજર રહેવા અને ઓડિટ બાબતે બોલવાનો.
• ઓડિટ રિપોર્ટ પર સહી [Sec 145]: નાણાકીય પત્રકો પ્રમાણિત કરવાનો.
• મહેનતાણું મેળવવાનો અધિકાર: કરાર મુજબ ફી મેળવવાનો.

📋 ઓડિટરની ફરજો (Duties)

• રિપોર્ટ કરવાની ફરજ [Sec 143(2)]: સભ્યો સમક્ષ True and Fair view દર્શાવતો અહેવાલ આપવો.
• કૌભાંડની જાણ [Sec 143(12)]: રૂ. 1 કરોડ કે તેથી વધુના ફ્રોડની જાણ 60 દિવસમાં કેન્દ્ર સરકારને (Form ADT-4) કરવી. (રૂ. 1 કરોડથી ઓછા માટે ઓડિટ કમિટીને જાણ).
• ઓડિટિંગ ધોરણો [Sec 143(9)]: ICAI ના ઓડિટિંગ ધોરણો (SAs) નું પાલન કરવું.

🔥 [Value Add] મહત્વના MCA ફોર્મ્સની યાદી (Important Forms)

ફોર્મ નંબર (Form No.)	હેતુ / ઉપયોગ (Purpose)
ADT-1	ઓડિટરની નિમણૂક અંગે ROC ને જાણ કરવા (15 દિવસમાં).
ADT-2	ઓડિટરને મુદત પહેલાં દૂર કરવા કેન્દ્ર સરકાર પાસે મંજૂરી માગવા.
ADT-3	ઓડિટર રાજીનામું આપે ત્યારે ROC ને કારણો દર્શાવવા (30 દિવસમાં).
ADT-4	રૂ. 1 કરોડ કે તેથી વધુ રકમના ફ્રોડ/કૌભાંડ અંગે કેન્દ્ર સરકારને રિપોર્ટ કરવા.

🚨 ઓડિટરની જવાબદારીઓ અને દંડ - કલમ 147 (LIABILITIES & PENALTIES)

• નાગરિક જવાબદારી (Civil Liability): બેદરકારી (Negligence) અથવા કરારના ભંગ બદલ થયેલા નુકસાનની ભરપાઈ.
• ફોજદારી જવાબદારી (Criminal Liability - Sec 147):
  • સામાન્ય ભંગ બદલ: રૂ. 25,000 થી રૂ. 5,000,000 સુધીનો દંડ.
  • છેતરપિંડીના આશયથી ગેરરીતિ બદલ: 1 વર્ષ સુધીની જેલ અને રૂ. 1,00,000 થી રૂ. 25,00,000 સુધીનો દંડ.
• વ્યાવસાયિક ગેરવર્તણૂક (Professional Misconduct): ICAI ના નિયમોના ભંગ બદલ સી.એ. સભ્યપદ રદ થવું.

📑 ઓડિટ રિપોર્ટના પ્રકારો (TYPES OF AUDIT REPORT)

ઓડિટ રિપોર્ટ એ એવો કાનૂની દસ્તાવેજ છે જેના દ્વારા ઓડિટર કંપનીના નાણાકીય પત્રકોની સાચાઈ અને વ્યાજબીપણા (True & Fair View) પર પોતાનો સ્વતંત્ર અભિપ્રાય વ્યક્ત કરે છે:

1. ક્લીન રિપોર્ટ (Unqualified Report)

જ્યારે ઓડિટર કંપનીના હિસાબોથી સંપૂર્ણપણે સંતોષ હોય અને કોઈ મોટી ભૂલ ન હોય.

2. ક્વોલિફાઇડ રિપોર્ટ (Qualified Report)

મોટાભાગના હિસાબો યોગ્ય હોય પરંતુ અમુક ચોક્કસ મર્યાદાઓ હોય ("Subject to..." શબ્દો સાથે).

3. પ્રતિકૂળ રિપોર્ટ (Adverse Report)

જ્યારે નાણાકીય પત્રકો સાચી પરિસ્થિતિ રજૂ કરતા ન હોય અને ગંભીર ગેરરીતિઓ હોય.

4. અભિપ્રાયનો અસ્વીકાર (Disclaimer)

જ્યારે ઓડિટરને પૂરતા પુરાવા ન મળે કે મોટી મર્યાદાઓ લાદવામાં આવેલી હોય.

🔥 [Value Add] CARO 2020 (Companies Auditor's Report Order):
કંપનીઝ એક્ટ, 2013 હેઠળ અમુક ચોક્કસ પબ્લિક અને પ્રાઇવેટ કંપનીઓ માટે સ્ટેચ્યુટરી ઓડિટરે પોતાના રિપોર્ટમાં CARO 2020 ના નિયત કરેલા 21 મુદ્દાઓ (Clause 1 to Clause 21) પર ખાસ ટિપ્પણી કરવી ફરજિયાત છે, જેમાં ફિક્સ એસેટ્સ, ઇન્વેન્ટરી, લોન, ઇન્ટરનલ ઓડિટ, ફ્રોડ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

📚 ઇમ્મીઝ એકેડમી (Immy's Academy): વાણિજ્ય, વ્યાકરણ અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની તૈયારીઓ માટે અમારી સાથે જોડાયેલા રહો!