Good and Service Tax In Short

Indian Economy & Taxation Series 📈

જીએસટી (વસ્તુ અને સેવા કર) — Complete Revision Notes

GPSC, UPSC, Dy.SO, Class 1/2 અને અન્ય સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે ઉપયોગી રિવિઝન મટીરીયલ

📘 એકમ ૧: જીએસટીની મૂળ બાબતો (Basics of GST)

જીએસટીનો અર્થ: જીએસટી (GST) એ એક પરોક્ષ કર (Indirect Tax) છે જે વસ્તુઓ અને સેવાઓ પૂરી પાડવા (Supply) પર લાદવામાં આવે છે. તેનો બોજ અંતિમ ગ્રાહક પર સ્થાનાંતરિત થાય છે.

મુદ્દો	વિગત / વિશિષ્ટતા
બંધારણીય સુધારો	૧૦૧મો બંધારણીય સુધારો અધિનિયમ, ૨૦૧૬
અમલીકરણ તારીખ	૧ જુલાઈ ૨૦૧૭ (સમગ્ર ભારતમાં)
અનુસરેલ મોડેલ	કેનેડિયન ડ્યુઅલ GST મોડેલ (Dual GST)
ભલામણ કરનાર સમિતિ	વિજય કેલકર ટાસ્ક ફોર્સ (૨૦૦૪)
પ્રથમ & અંતિમ રાજ્ય	પ્રથમ: અસમ | અંતિમ: જમ્મૂ અને કાશ્મીર (૮ જુલાઈ ૨૦૧૭)
મુખ્ય દર માળખું	0%, 5%, 12%, 18%, 28%

પુરવઠાના પ્રકારો (Types of Supply):

• સંયુક્ત પુરવઠો (Composite Supply): કુદરતી રીતે જોડાયેલા પુરવઠા (દા.ત. ફ્લાઇટ ટિકિટ + બોર્ડિંગ ફૂડ). મુખ્ય પુરવઠા (Principal Supply) ના દરે GST લાગે છે.
• મિશ્ર પુરવઠો (Mixed Supply): કૃત્રિમ રીતે બંડલ કરેલા સ્વતંત્ર પુરવઠા (દા.ત. દિવાળી ગિફ્ટ હેમ્પર). સૌથી વધુ GST દર ધરાવતી વસ્તુનો દર સમગ્ર બંડલ પર લાગુ થાય છે.

💡 Exam Point: કેસ્કેડિંગ અસર (Tax on Tax) ને નાબૂદ કરવી એ GST નો સૌથી મોટો સુધારો છે.

📗 એકમ ૨: જીએસટી હેઠળ નોંધણી અને વિશેષ યોજનાઓ

૧. નોંધણી માટેની મર્યાદા (Threshold Limits):

• સેવાઓ માટે: ₹૨૦ લાખથી વધુનું ટર્નઓવર (વિશેષ રાજ્યો માટે ₹૧૦ લાખ).
• વસ્તુઓ માટે: ₹૪૦ લાખથી વધુનું ટર્નઓવર (વિશેષ રાજ્યો માટે ₹૨૦ લાખ/₹૧૦ લાખ).

૨. કમ્પોઝિશન સ્કીમ (Composition Scheme - Sec 10):

નાના વેપારીઓ માટે સરળ કર યોજના. પાત્રતા: ₹૧.૫ કરોડ સુધીનું ટર્નઓવર (ઉત્તર-પૂર્વના રાજ્યો માટે ₹૭૫ લાખ).

વેપારીનો પ્રકાર	લાગુ રેટ (Composition Rate)
સામાન્ય વેપારીઓ (Traders)	1% (0.5% CGST + 0.5% SGST)
ઉત્પાદકો (Manufacturers)	1% (0.5% CGST + 0.5% SGST)
રેસ્ટોરન્ટ સેવાઓ (દારૂ સિવાય)	5% (2.5% CGST + 2.5% SGST)

૩. બિન-જીએસટી વસ્તુઓ (Non-GST Goods):

પેટ્રોલિયમ ક્રૂડ, હાઇ-સ્પીડ ડીઝલ, મોટર સ્પિરિટ (પેટ્રોલ), નેચરલ ગેસ, એવિએશન ટર્બાઇન ફ્યુઅલ (ATF) અને માનવ વપરાશ માટેનો દારૂ (Liquor) જીએસટીના દાયરા બહાર છે.

📙 એકમ ૩: ઇનપુટ ટેક્સ ક્રેડિટ (ITC) અને દસ્તાવેજો

ITC નો અર્થ: ખરીદી વખતે ચૂકવેલા GST ની રકમને, વેચાણ પર મળવાપાત્ર GST ની જવાબદારી સામે બાદ (Set-off) કરવાની સુવિધા.

અવરોધિત ક્રેડિટ (Blocked ITC - Sec 17(5)):

• મોટર વાહનો (ચોક્કસ અપવાદો સિવાય).
• ખોરાક, પીણાં, આઉટડોર કેટરિંગ અને બ્યુટી ટ્રીટમેન્ટ.
• ચોરી થયેલ, ગુમ થયેલ, નાશ પામેલ કે ભેટ તરીકે આપેલ માલ અને અંગત વપરાશ.

ઈ-વે બિલ (E-way Bill): ₹૫૦,૦૦૦ થી વધુ મૂલ્યના માલસામાનની આંતર-રાજ્ય કે રાજ્ય અંદર હેરફેર માટે ઓનલાઇન જનરેટ કરવો ફરજિયાત દસ્તાવેજ છે.

📕 એકમ ૪: જીએસટી વહીવટ, રિટર્ન અને પરિષદ

૧. જીએસટી રિટર્નના મુખ્ય પ્રકારો:

• GSTR-1: બહાર મોકલેલ પુરવઠાની (Sales) વિગતો.
• GSTR-2B: ઓટો-ડ્રાફ્ટેડ આઇટીસી સ્ટેટમેન્ટ (Auto-drafted ITC statement).
• GSTR-3B: માસિક સારાંશ રિટર્ન અને ટેક્સ ચુકવણી.
• GSTR-9: સામાન્ય કરદાતાઓ માટેનું વાર્ષિક રિટર્ન.
• GSTR-9C: સેલ્ફ-સર્ટિફાઇડ ઓડિટ અને સમાધાન પત્રક (Reconciliation Statement).

૨. જીએસટી પરિષદ (GST Council - Art. 279A):

• અધ્યક્ષ: કેન્દ્રીય નાણાં મંત્રી.
• નિર્ણય પ્રક્રિયા: નિર્ણય માટે ૩/૪ (૭૫%) બહુમતી જરૂરી છે (કેન્દ્રનું વજન ૧/૩ અને તમામ રાજ્યોનું મળીને ૨/૩ વજન હોય છે).

૩. TDS અને TCS (જીએસટી હેઠળ):

• TDS (Sec 51): સરકારી વિભાગો દ્વારા ₹૨.૫ લાખથી વધુના કોન્ટ્રાક્ટ ચુકવણી પર 2% (1% CGST + 1% SGST) દિલથી કાપવામાં આવે છે.
• TCS (Sec 52): ઈ-કોમર્સ ઓપરેટરો દ્વારા વેપારીઓને ચુકવણી વખતે 1% (0.5% CGST + 0.5% SGST) દરે એકત્ર કરાય છે.

💎 Value-Added Information (પરીક્ષા માટે વિશેષ ઉમેરો)

૧. 📑 GSTIN કોડની રચના (15 Digits Structure):

[State Code: 2 Digits] + [PAN Number: 10 Digits] + [Entity Code: 1 Digit] + [Z: Default] + [Check Digit: 1 Digit]

૨. 🏛️ મહત્વપૂર્ણ બંધારણીય અનુચ્છેદો (Constitutional Articles):

• Article 246A: કેન્દ્ર અને રાજ્યોને GST અંગે કાયદા બનાવવાની સમવર્તી સત્તા આપે છે.
• Article 269A: IGST ની આકારણી અને ફાળવણી કેન્દ્ર સરકાર કરશે તે નિર્ધારિત કરે છે.
• Article 279A: જીએસટી પરિષદ (GST Council) ની રચના અને સત્તાઓ.

🧠 Quick One-Liners (GPSC Fast Revision)

• ભારતમાં GST કયા દેશના મોડેલ પર આધારિત છે? — કેનેડા
• GST લાગુ કરનાર ભારતનું પ્રથમ રાજ્ય કયું હતું? — અસમ (૧૨ ઓગસ્ટ ૨૦૧૬)
• GST काउंसिलના અધ્યક્ષ કોણ હોય છે? — કેન્દ્રીય નાણાં મંત્રી
• GSTIN માં કેટલા અક્ષરો/અંકો હોય છે? — ૧૫ અંક (Alphanumeric)
• E-Way Bill ક્યારથી બનાવવો પડે છે? — ₹૫૦,૦૦૦ થી વધુ મૂલ્યના માલની હેરફેર માટે
• GST પરિષદ બંધારણના કયા અનુચ્છેદ હેઠળ આવે છે? — અનુચ્છેદ ૨૭૯A
• ભારતમાં GST કઈ સમિતિની ભલામણથી લાવવામાં આવ્યો? — વિજય કેલકર સમિતિ
• પેટ્રોલ અને દારૂ પર GST શા માટે લાગતો નથી? — તેમને GST ના દાયરા બહાર (Non-GST Items) રાખવામાં આવ્યા છે

📚 ઇમ્મીઝ એકેડમી (Immy's Academy): GPSC, Dy.SO, Class 1/2 અને અન્ય સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે અર્થતંત્ર અને ટેક્સેશન સંબંધી અગત્યના મુદ્દાઓ મેળવવા જોડાયેલા રહો!