Union Budget 2025-26 Highlights

અર્થશાસ્ત્ર નોટ્સ & બજેટ હાઇલાઇટ્સ 📜

કેન્દ્રીય અંદાજપત્ર ૨૦૨૫-૨૬ (Union Budget 2025-26)

સંપૂર્ણ સમીક્ષા, મુખ્ય આંકડા, ૪ એન્જિન, કરવેરા સ્લેબ અને બંધારણીય જોગવાઈઓ

1. અંદાજપત્ર (Budget) નો પરિચય અને ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ

• બંધારણીય સ્થિતિ: ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ ૧૧૨ હેઠળ તેને "વાર્ષિક નાણાકીય પત્રક" (Annual Financial Statement) તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યું છે. (નોંધ: બંધારણમાં 'બજેટ' શબ્દનો ઉલ્લેખ નથી).
• જવાબદારી: નાણા મંત્રાલયનું આર્થિક બાબતોનું વિભાગ (Department of Economic Affairs - DEA) કેન્દ્રીય અંદાજપત્ર તૈયાર કરે છે.
• ઇતિહાસ:
  • પ્રથમ બજેટ (પૂર્વ-આઝાદી): ૭ એપ્રિલ, ૧૮૬૦ના રોજ જેમ્સે વિલ્સને રજૂ કર્યું હતું.
  • સ્વતંત્ર ભારતનું પ્રથમ બજેટ: ૨૬ નવેમ્બર, ૧૯૪૭ના રોજ આર. કે. શણમુખમ ચેટ્ટી દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું.

💡 Value Added Fact: ભારતમાં સૌથી વધુ વાર (૧૦ વખત) અંદાજપત્ર રજૂ કરવાનો રેકોર્ડ મોરારજી દેસાઈના નામે છે. જ્યારે દેશના પ્રથમ મહિલા નાણા મંત્રી તરીકે ઇન્દિરા ગાંધી અને સતત ૭ વાર બજેટ રજૂ કરનાર પ્રથમ મહિલા નાણા મંત્રી તરીકે નિર્મલા સીતારામન છે.

2. અંદાજપત્રની પ્રક્રિયા અને વર્ગીકરણ (Budget Process & Structure)

બજેટ પ્રક્રિયાના ૫ મુખ્ય તબક્કા:

1. બજેટ રજૂ કરવું (Presentation of Budget)
2. બંને ગૃહોમાં સામાન્ય ચર્ચા (General Discussion)
3. વિભાગીય સ્થાયી સમિતિઓ દ્વારા ચકાસણી (Scrutiny by Departmental Committees)
4. લોકસભામાં ગ્રાન્ટની માંગણીઓ પર ચર્ચા અને મતદાન (Voting on Demands for Grants)
5. વિનિયોગ વિધેયક (Appropriation Bill) અને નાણાકીય વિધેયક (Finance Bill) પસાર કરવું.

બજેટના બે મુખ્ય ભાગ:

• Part A (મેક્રો-ઇકોનોમિક ભાગ): સરકારી યોજનાઓ, ક્ષેત્રીય પ્રાથમિકતાઓ અને સંસાધનોની ફાળવણી.
• Part B (નાણાકીય વિધેયક - Finance Bill): કરવેરાના પ્રસ્તાવ, આવકવેરાના સ્લેબ અને અપ્રત્યક્ષ કરમાં ફેરફારો.

💡 Value Added Fact: ૨૦૧૭ થી રેલવે બજેટને સામાન્ય બજેટ સાથે મિશ્રિત કરવામાં આવ્યું (વિવેક દેબરોય સમિતિની ભલામણથી). તે પહેલા ૧૯૨૪ થી એકવર્થ સમિતિ (Acworth Committee) ની ભલામણ મુજબ રેલવે બજેટ અલગ રજૂ થતું હતું.

3. બજેટ ૨૦૨૫-૨૬ ના મુખ્ય આંકડા (Budget at a Glance)

મુખ્ય થીમ: "સબકા વિકાસ" (ગરીબ, યુવા, અન્નદાતા અને નારી - GYON પર વિશેષ ધ્યાન).

📥 અંદાજિત આવક (Receipts)

• મહેસૂલી આવક: ₹૩૪.૨ લાખ કરોડ
• મૂડી આવક: ₹૧૬.૪ લાખ કરોડ

📤 અંદાજિત ખર્ચ (Expenditure)

• મહેસૂલી ખર્ચ: ₹૩૯.૪ લાખ કરોડ
• પ્રભાવશાળી મૂડી ખર્ચ: ₹૧૫.૫ લાખ કરોડ

📊 ખાધના વલણો (% of GDP)

• રાજકોષીય ખાધ (Fiscal): ૪.૪%
• મહેસૂલી ખાધ (Revenue): ૧.૫%
• પ્રાથમિક ખાધ (Primary): ૦.૮%

💡 Value Added Fact: એફઆરબીએમ (FRBM) એક્ટ ૨૦૦૩ ની માર્ગદર્શિકા મુજબ સરકારે રાજકોષીય ખાધને જીડીપીના ૪.૫% થી નીચે લાવવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું હતું, જે ૨૦૨૫-૨૬ માં ૪.૪% મેળવીને સિદ્ધ કરવામાં આવ્યું છે.

4. રૂપિયો ક્યાંથી આવે છે અને ક્યાં જાય છે? (Rupee Comes From & Goes To)

💰 રૂપિયો ક્યાંથી આવે છે?

• ઉધાર અને અન્ય જવાબદારીઓ (Borrowings): ૨૪%
• આવકવેરો (Income Tax): ૨૨%
• જીએસટી અને અન્ય કર (GST & other taxes): ૧૮%
• કોર્પોરેશન ટેક્સ (Corporation Tax): ૧૭%
• બિન-કર આવક (Non-Tax Receipts): ૯%

💸 રૂપિયો ક્યાં જાય છે?

• કર અને ડ્યૂટીમાં રાજ્યોનો હિસ્સો (States' Share): ૨૨%
• વ્યાજની ચૂકવણી (Interest Payments): ૨૦%
• કેન્દ્રીય ક્ષેત્રની યોજનાઓ (Central Sector Schemes): ૧૬%
• સંરક્ષણ (Defence): ૮%
• કેન્દ્ર પુરસ્કૃત યોજનાઓ (Centrally Sponsored Schemes): ૮%

5. વિકાસના ૪ એન્જિન (4 Engines of Development)

૧. કૃષિ (Agriculture)

• PM ધન-ધાન્ય કૃષિ યોજના: ઓછી ઉત્પાદકતા ધરાવતા ૧૦૦ કૃષિ જિલ્લાઓને આવરી લેવાશે (૧.૭ કરોડ ખેડૂતોને લાભ).
• કઠોળમાં આત્મનિર્ભરતા મિશન: તુવેર, અડદ અને મસૂર માટે NAFED અને NCCF દ્વારા ૪ વર્ષ સુધી અમર્યાદિત ખરીદી.
• કિસાન ક્રેડિટ કાર્ડ (KCC): સુધારેલી વ્યાજ સહાય યોજના હેઠળ ધિરાણ મર્યાદા ₹૩ લાખથી વધારીને ₹૫ લાખ કરાઈ.

૨. MSME અને રોજગાર (MSME & Employment)

• MSME ની નવી વ્યાખ્યા (રોકાણ / ટર્નઓવર):
  • મઇક્રો (Micro): ₹૨.૫ કરોડ / ₹૫ કરોડ
  • સ્મોલ (Small): ₹૨૫ કરોડ / ₹૫૦ કરોડ
  • મીડિયમ (Medium): ₹૧૨૫ કરોડ / ₹૨૫૦ કરોડ
• માઇક્રો એન્ટરપ્રાઇઝ માટે ક્રેડિટ કાર્ડ: ₹૫ લાખની મર્યાદા ધરાવતા કસ્ટમાઇઝ્ડ ક્રેડિટ કાર્ડ.
• પ્રથમ વખતના સાહસિકો માટે યોજના: ૫ લાખ પ્રથમ વખતના સાહસિકો (મહિલાઓ, SC, ST) માટે ₹૨ કરોડ સુધીની ટર્મ લોન.

૩. રોકાણ (Investment - People, Economy & Innovation)

• લોકોમાં રોકાણ: ૫૦,૦૦૦ નવી અટલ ટિંકરિંગ લેબ્સ, મેડિકલ કોલેજોમાં ૧૦,૦૦૦ નવી સીટો.
• અર્થતંત્રમાં રોકાણ: પરમાણુ ઊર્જા મિશન (૨૦૪૭ સુધીમાં ૧૦૦ GW ન્યુક્લિયર એનર્જી), ૫ SMRs (સ્મોલ મોડ્યુલર રિએક્ટર્સ) સ્થાપવાનો લક્ષ્યાંક.
• નવીનતા (Innovation): ઊંડા ટેકનોલોજી આધારિત સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે ડીપ ટેક ફંડ ઓફ ફંડ્સ, ૯૦,૦૦૦ કરતાં વધુ પાક મિશ્રણો સાચવવા બીજી 'જીન બેંક' ની સ્થાપના.

૪. નિકાસ (Export)

• નિકાસ પ્રોત્સાહન મિશન: વાણિજ્ય, MSME અને નાણાં મંત્રાલય દ્વારા સંયુક્ત અમલીકરણ.
• 'ભારત ટ્રેડનેટ' (BTN): આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટે ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્લેટફોર્મ.

💡 Value Added Fact: ભારત સરકારે ૨૦૪૭ સુધીમાં "વિકસિત ભારત" ના લક્ષ્યાંક માટે ૪ પિલર્સ (GYON - Garib, Yuva, Annadata, Nari) પર ખાસ ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે.

6. કરવેરાના સુધારા (Tax Reforms - Part B)

પ્રત્યક્ષ કર (Direct Taxes) & આવકવેરાના નવા સ્લેબ:

• નવી કર વ્યવસ્થા (New Tax Regime) હેઠળ ફેરફાર: ₹૧૨ લાખ સુધીની આવક પર કોઈ ઇન્કમ ટેક્સ નહીં (રિબેટ સાથે).
• ટાંડર્ડ ડિડક્શન: વધારીને ₹૭૫,૦૦૦ કરવામાં આવ્યું.

આવકનો સ્લેબ (નવી કર વ્યવસ્થા)	કરનો દર (Tax Rate)
₹૦ થી ₹૪ લાખ	Nil (કોઈ કર નહીં)
₹૪ થી ₹૮ લાખ	૫%
₹૮ થી ₹૧૨ લાખ	૧૦%
₹૧૨ થી ₹૧૬ લાખ	૧૫%
₹૧૬ થી ₹૨૦ લાખ	૨૦%
₹૨૦ થી ₹૨૪ લાખ	૨૫%
₹૨૪ લાખથી વધુ	૩૦%

અપ્રત્યક્ષ કર (Indirect Taxes):

• દવાઓ પર રાહત: ૩૬ જીવનરક્ષક દવાઓ પર Basic Customs Duty (BCD) સંપૂર્ણ નાબૂદ.
• ચામડા અને દરિયાઈ ઉત્પાદનો: કેન્સર અને અન્ય ગંભીર રોગોની દવાઓ તથા કસ્ટમ્સ ડ્યૂટી સરળ બનાવવાની જોગવાઈ.

7. બજેટ સંબંધિત મુખ્ય બંધારણીય જોગવાઈઓ (Constitutional Articles)

અનુચ્છેદ (Article)	જોગવાઈ (Provision)
Article 109	નાણાકીય વિધેયક (Money Bill) સંબંધિત ખાસ પ્રક્રિયા
Article 110	નાણાકીય વિધેયક (Money Bill) ની વ્યાખ્યા
Article 112	વાર્ષિક નાણાકીય પત્રક (Annual Financial Statement)
Article 113	અંદાજો સંબંધિત સંસદમાં પ્રક્રિયા (Demands for Grants)
Article 114	વિનિયોગ વિધેયક (Appropriation Bills)
Article 116	વોટ ઓન એકાઉન્ટ (Vote on Account)
Article 265	કાયદાની સત્તા વિના કર નાખી શકાય નહીં
Article 266	ભારતનું એકત્રિત ફંડ (Consolidated Fund) અને જાહેર ખાતું (Public Account)
Article 267	આકસ્મિકતા ફંડ (Contingency Fund)
Article 280	નાણા પંચ (Finance Commission)

💡 Value Added Fact: મની બિલ (Money Bill) માત્ર લોકસભામાં જ રજૂ થઈ શકે છે અને કોઈ વિધેયક મની બિલ છે કે નહીં તે નક્કી કરવાનો આખરી અધિકાર લોકસભાના અધ્યક્ષ (Speaker) નો હોય છે. રાજ્યસભા તેને માત્ર ૧૪ દિવસ સુધી રોકી શકે છે.

📚 ઇમ્મીઝ એકેડમી (Immy's Academy): સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ (GPSC, GSSSB, UPSC) માટે બંધારણ અને અર્થશાસ્ત્રની નોટ્સ મેળવવા જોડાયેલા રહો!