Gujarati Grammar: વિશેષણ અને તેના પ્રકારો – વ્યાખ્યા, પ્રકારો અને ઉદાહરણો

વિશેષણ અને તેના પ્રકારો – વ્યાખ્યા, નિયમો અને સરળ ઉદાહરણો સાથે

ગુજરાતી વ્યાકરણ વિશેષ | GPSC / GSSSB / CCE

વિશેષણ અને તેના પ્રકારો (Visheshan in Gujarati Grammar)

સ્થાન, રૂપાંતર અને અર્થ આધારિત તમામ પ્રકારોની ઉદાહરણો અને પરીક્ષાલક્ષી શોર્ટકટ ટ્રીક્સ સાથે સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા

ગુજરાતી વ્યાકરણમાં વાક્યને વધુ સ્પષ્ટ, ચોક્કસ અને અર્થસભર બનાવવા માટે વિશેષણનો ઉપયોગ થાય છે. સંજ્ઞા કે નામના અર્થમાં ઉમેરો કરીને તેની વિશેષતા દર્શાવતા પદો ભાષાની સમૃદ્ધિમાં વધારો કરે છે. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ (જેમ કે GPSC, GSSSB CCE, PSI, Tat/Tet) માં વિશેષણ અને તેના પ્રકારો ઓળખવાના ૧ થી ૩ ગુણના પ્રશ્નો અચૂક પૂછાતા હોય છે.

💡 વિશેષણ અને વિશેષ્ય એટલે શું?

• વિશેષણ: સંજ્ઞા કે નામ પહેલાં (અથવા પછી) આવીને તેના અર્થમાં વિશેષતા (ગુણ, આકાર, રંગ, કદ, સંખ્યા વગેરે) દર્શાવતા શબ્દને 'વિશેષણ' કહેવાય છે.
• વિશેષ્ય: વિશેષણ જે સંજ્ઞા કે નામના અર્થમાં વિશેષતા લાવતું હોય, તે મૂળ સંજ્ઞા/નામને 'વિશેષ્ય' કહે છે.

દા.ત. 'હોશિયાર વિદ્યાર્થી' ➔ અહીં 'હોશિયાર' વિશેષણ છે અને 'વિશેષ્ય' વિદ્યાર્થી છે.

📊 વિશેષણનું વર્ગીકરણ (Classification Chart)

ગુજરાતી ભાષામાં વિશેષણના પ્રકારો મુખ્યત્વે ૩ રીતોથી પાડવામાં આવે છે:

૧. સ્થાન પ્રમાણે
• પૂર્વ / અનુવાદ્ય વિશેષણ
• ઉત્તર / વિધેય વિશેષણ

૨. રૂપાંતર પ્રમાણે
• વિકારી વિશેષણ
• અવિકારી વિશેષણ

૩. અર્થ અનુસાર
• ગુણ, સંખ્યા, સાર્વનામિક, ક્રિયાવાચક, સંજ્ઞાસાધિત વગેરે

૧. સ્થાન પ્રમાણે વિશેષણના પ્રકારો (Based on Position)

[અ] પૂર્વ અથવા અનુવાદ્ય વિશેષણ

જે વિશેષણ વિશેષ્ય (નામ/સંજ્ઞા) ની પહેલાં (પૂર્વે) આવે તેને પૂર્વ વિશેષણ કહે છે.

• આ રમણીય ઉદ્યાન છે.
• આ હોશિયાર છોકરો છે.
(અહીં 'ઉદ્યાન' અને 'છોકરો' નામના પૂર્વે વિશેષણ આવ્યા છે.)

[આ] ઉત્તર અથવા વિધેય વિશેષણ

જે વિશેષણ વિશેષ્ય (નામ) ની પછી (પાછળ) વિધેયના ભાગ તરીકે આવે તેને વિધેય વિશેષણ કહે છે.

• આ ઉદ્યાન રમણીય છે.
• આ છોકરો હોશિયાર છે.
(અહીં 'ઉદ્યાન' અને 'છોકરો' નામની પાછળ વિશેષણ આવ્યા છે.)

૨. રૂપાંતર પ્રમાણે વિશેષણના પ્રકારો (Based on Transformation)

પ્રકાર	વ્યાખ્યા	ઉદાહરણો
વિકારી વિશેષણ	વિશેષ્યના લિંગ અને વચન પ્રમાણે જે વિશેષણનું રૂપ બદલાય તેને વિકારી વિશેષણ કહેવાય.	• સારઓ છોકરો (પુ.) • સારી છોકરી (સ્ત્રી.) • સારું છોકરું (નપું.) • મોટાં ઝાડ, ખાટી છાશ
અવિકારી વિશેષણ	વિશેષ્યનું લિંગ કે વચન બદલાય તો પણ જે વિશેષણનું રૂપ બદલાતું નથી (યથાવત રહે) તેને અવિકારી કહેવાય.	• ચતુર પુરુષ / ચતુર સ્ત્રી • સુંદર ચિત્ર / સુંદર બાળકો • સફેદ શર્ટ / સફેદ પક્ષીઓ • મહેનતુ ખેડૂત / શિષ્ટ વર્તન

૩. અર્થ અનુસાર વિશેષણના પ્રકારો (Based on Meaning)

(૧) ગુણવાચક વિશેષણ (Qualitative Adjective)

નામના ગુણ, લક્ષણ કે ખાસિયત દર્શાવતા વિશેષણને ગુણવાચક વિશેષણ કહે છે. તેના વિભિન્ન પેટાપ્રકારો નીચે મુજબ છે:

• રંગદર્શક: શ્યામ રંગ, રાતો ચોળ, સફેદ પક્ષી, નવરંગ સાળુ.
• સ્વાદદર્શક: મોળો કંસાર, ખાટું દહીં, તીખી મરચી, મીઠું સરબત.
• આકારદર્શક: ગોળગોળ ફૂદડી, આડાઅવળા પંથે, ચોરસ ડિઝાઇન, લાંબી કાઠી.
• કદ / પરિમાણદર્શક: નાની વાત, આવડું મોટું ઘર, વિશાળ દરિયાકિનારો.
• સાદશ્યદર્શક (પ્રકાર): જેવું અન્ન તેવો ઓડકાર, જેવું-તેવું કાપડ.
• કર્તૃત્વદર્શક: બોલકો છોકરો, સાંભળનાર શ્રોતા, ભણતર પૂરું કરનાર.

(૨) સંખ્યાવાચક વિશેષણ (Numeral Adjective)

સંખ્યા દર્શાવતા વિશેષણને સંખ્યાવાચક કહેવાય છે. (સંખ્યા પણ નામનો એક ગુણ જ છે). આના વિવિધ પેટાપ્રકારો છે:

પેટાપ્રકાર	મુખ્ય લક્ષણ	ઉદાહરણો
પૂર્ણાંકદર્શક (સાદી)	પૂર્ણ સંખ્યા દર્શાવે	એક, ત્રણ, પંદર, પચાસ, બે લાડુ
ક્રમિક સંખ્યાવાચક	ક્રમ દર્શાવે	પહેલું, બીજું, ત્રીજો, દસમું, બારમું
અપૂર્ણાંકદર્શક	અપૂર્ણ સંખ્યા દર્શાવે	પા, અડધું, પોણું, સવા, દોઢ
સાકલ્યદર્શક	સમગ્રતા / સકલતા	બેઉ, પાંચેય, ચારેય, બંને
આવૃત્તિદર્શક	કેટલા ગણું છે તે	બેવડું, ત્રેવડું, ચારગણું, બેવડી નીતિ
ભિન્નતાદર્શક	જુદાપણું / ટુકડી	દરેક, પ્રત્યેક, ચાર-ચાર, એક-એક
સમૂહદર્શક	ચોક્કસ જૂથ / સમુદાય	ચોકું, દશકો, કોડી, સદી, દર્જન
અનિશ્ચયદર્શક	અચોક્કસ સંખ્યા	થોડું, ઓછું, ઝાઝું, અન્યોન્ય, કેટલાંક

(૩) સાર્વનામિક વિશેષણ (Pronominal Adjective)

સર્વનામ તરીકે વપરાતા અથવા સર્વનામ પરથી બનેલાં વિશેષણો સાર્વનામિક વિશેષણ કહેવાય છે.

• મૂળ સાર્વનામિક: તે નિશાળ, પેલું પુસ્તક, મારું ઘર, તમારું કામ.
• જથ્થા/પરિમાણદર્શક: આટલું ધન, જેટલાં દાણા, કેટલું વજન.
• કદદર્શક: આવડું મોટું ઘર, જેવડી મૂર્તિ.
• સાદશ્યદર્શક: જેવું વાવશો તેવું લણશો, જેવો આહાર એવો ઓડકાર.
• પ્રશ્નાર્થક: કયો મૂર્ખ?, કઈ બાજુ?, કયું ગામ આવ્યું?

(૪) ક્રિયાવાચક વિશેષણ (Participial Adjective)

ધાતુઓ (ક્રિયાપદ) પરથી બનેલા કૃદંતો જ્યારે વિશેષણ તરીકે વપરાય ત્યારે તેને ક્રિયાવાચક વિશેષણ કહે છે.

• વર્તમાનકાળદર્શક (ચાલુ ક્રિયા): બેસતું બાળક, દોડતી ગાડી.
• ભૂતકાળદર્શક (પૂરી થયેલ ક્રિયા): પડેલો દડો, સુકાનું પાંદડું.
• ભવિષ્યકાળદર્શક (થનાર ક્રિયા): પુરુષાર્થ કરનાર માણસ, આવનારી કાલ.

(૫) સંજ્ઞાસાધિત વિશેષણ (Proper / Noun-derived Adjective)

સંજ્ઞાવાચક કે વ્યક્તિવાચક નામ (Proper Noun) પરથી બનાવેલાં વિશેષણોને સંજ્ઞાસાધિત વિશેષણ કહે છે.

📌 ઉદાહરણો: કાશ્મીરી શાલ, કોલ્હાપુરી ગોળ, કાનપુરી ચપ્પલ, મરાઠી ભાષા, ભારતીય સંસ્કૃતિ, અમદાવાદી પતંગ.

(૬) પરિમાણવાચક / જથ્થાવાચક

જથ્થો કે માપ દર્શાવે.
• ઉદાહરણ: બહુ, થોડું, ઘણું, ઓછું, વધારે, અઢળક ધન.

(૭) માત્રાસૂચક વિશેષણ

ગુણ કે સ્થિતિની તીવ્રતા કે માત્રા દર્શાવે.
• ઉદાહરણ: આછું, ઘેરું, સાવ ગરીબ, તદ્દન ખોટું.

⚡ પરીક્ષા માટે માસ્ટર ટ્રીક્સ (Value Added Shortcuts)

• વિકારી Vs અવિકારી ચાવી: વિશેષણ પાછળ 'છોકરો' અને 'છોકરી' મૂકી જુઓ. જો બદલાય (દા.ત. મોટો/મોટી) તો વિકારી. જો ન બદલાય (દા.ત. સુંદર/સુંદર) તો અવિકારી.
• અનુવાદ્ય Vs વિધેય ચાવી: વિશેષણ જો નામના પહેલાં હોય તો પૂર્વ/અનુવાદ્ય. જો 'છે/હતો' ની આગળ (નામ પછી) હોય તો ઉત્તર/વિધેય.
• જથ્થાવાચક Vs સંખ્યાવાચક: જેને ગણી શકાય (૧, ૨, ૩...) તે સંખ્યાવાચક, પરંતુ જેને ગણી ન શકાય પણ માપી શકાય (દૂધ, ખાંડ, બહુ) તે જથ્થાવાચક/પરિમાણવાચક.

📝 સ્વાધ્યાય : વિશેષણ ઓળખો (પરીક્ષાલક્ષી પ્રશ્નોત્તરી)

૧. દાદા ગરમ ચા પીએ છે. ➔ ગુણવાચક

૨. જૂઠી કીર્તિના ભૂતને ભગાડો. ➔ ગુણવાચક

૩. દુનિયાના શ્રેષ્ઠ પ્રાર્થનાસંગ્રહો. ➔ ગુણવાચક

૪. મિત્રનો મોટો દીકરો આવ્યો. ➔ વિકારી / ગુણવાચક

૫. મેં બે લાડુ ખાધા. ➔ સંખ્યાવાચક (પૂર્ણાંક)

૬. రీમાએ સુંદર ગીત ગાયું. ➔ અવિકારી / ગુણવાચક

૭. તે સાવ ગરીબ છે. ➔ માત્રાસૂચક

૮. મારું ઘર મોટું છે. ➔ સાર્વનામિક વિશેષણ

૯. કાશ્મીરી શાલ સુંદર છે. ➔ સંજ્ઞાસાધિત વિશેષણ

૧૦. બેસતું બાળક રડે છે. ➔ ક્રિયાવાચક વિશેષણ

🎯 ઉપસંહાર

ગુજરાતી વ્યાકરણમાં વાક્યશુદ્ધિ અને કાવ્ય/ગદ્ય સમીક્ષા માટે વિશેષણનું જ્ઞાન ખૂબ જ ઉપયોગી નીવડે છે. આ નિયમો અને શોર્ટકટ ચાવીઓ યાદ રાખવાથી ગુજરાત સરકારની તમામ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં પૂરા ગુણ મેળવવામાં મદદ મળશે.

💬 તમને વિશેષણ અને તેના પ્રકારોની આ સરળ સમજૂતી કેવી લાગી? કમેન્ટ કરીને જરૂર જણાવો!