ભારતના યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સ્થળો: સંપૂર્ણ યાદી અને રોચક માહિતી (World Heritage Sites in India)

ભારતનો અમૂલ્ય સાંસ્કૃતિક વારસો: ગુજરાતની રાણી કી વાવ અને ધોળાવીરાથી લઈને વિશ્વપ્રસિદ્ધ તાજમહેલ અને અજંતા-ઈલોરાની ગુફાઓ.

સારનાથ યુનેસ્કો વિશ્વ ધરોહર સ્થળ (UNESCO World Heritage Site) તરીકે માન્યતા પ્રાપ્ત

અપડેટ: 27 જુલાઈ, 2026 | સ્ત્રોત: ધ હિન્દુ બ્યુરો

દક્ષિણ કોરિયાના બુસાન ખાતે યોજાયેલા વિશ્વ ધરોહર સમિતિના 48મા સત્ર દરમિયાન યુએન (UN) જૂથ દ્વારા કરાયેલી જાહેરાત અનુસાર, ઉત્તર પ્રદેશમાં આવેલું પ્રાચીન બૌદ્ધ સ્થળ સારનાથ હવે યુનેસ્કો વિશ્વ ધરોહર સ્થળ બની ગયું છે.

ભારતના સાંસ્કૃતિક મંત્રાલયનું નિવેદન:
"આ વૈશ્વિક સન્માન ભારતની સાંસ્કૃતિક વિરાસતની ઉજવણી કરે છે, જે સ્થાપત્યની તેજસ્વીતા, પ્રાદેશિક ઓળખ અને ઐતિહાસિક નિરંતરતાની વિવિધ પરંપરાઓને દર્શાવે છે."

💡 વિશેષ પરીક્ષાલક્ષી માહિતી: સારનાથનું ઐતિહાસિક મહત્વ (Value-Added Data)

• ધર્મચક્ર પ્રવર્તન: જ્ઞાનપ્રાપ્તિ પછી ભગવાન બુદ્ધે બોધગયાથી સારનાથ આવીને પોતાના પ્રથમ પાંચ શિષ્યોને પ્રથમ ઉપદેશ આપ્યો હતો, જેને બૌદ્ધ ધર્મમાં 'ધર્મચક્ર પ્રવર્તન' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
• ધમેખ સ્તૂપ (Dhamek Stupa): આ એ જ પવિત્ર સ્થળ છે જ્યાં ભગવાન બુદ્ધે તેમનો પ્રથમ ઉપદેશ આપ્યો હતો. આ સ્તૂપ સારનાથનું મુખ્ય આકર્ષણ છે.
• અશોક સ્તંભ અને રાષ્ટ્રીય પ્રતિક: સમ્રાટ અશોકે અહીં પ્રસિદ્ધ અશોક સ્તંભનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું. આ સ્તંભ પરનું 'ચાર સિંહ' વાળું શીર્ષ (Lion Capital) આજે ભારતનું રાષ્ટ્રીય પ્રતિક (National Emblem) છે.
• ચૌખંડી સ્તૂપ: આ સ્થળ ભગવાન બુદ્ધ અને તેમના પ્રથમ શિષ્યોના મિલનની યાદમાં નિર્માણ પામેલું મહત્વનું સ્મારક છે.

ભારતમાં યુનેસ્કોના અન્ય વિશ્વ ધરોહર સ્થળો

યુનેસ્કોની વેબસાઇટ અનુસાર, ભારતમાં હવે કુલ 45 વિશ્વ ધરોહર સ્થળો છે. 2024માં મહારાષ્ટ્ર અને તમિલનાડુમાં આવેલા 'મરાઠા મિલિટરી લેન્ડસ્કેપ્સ'નો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.

ભારતના વિશ્વ ધરોહર સ્થળોની સંપૂર્ણ યાદી:

ક્રમ	યુનેસ્કો વિશ્વ ધરોહર સ્થળ	વર્ષ	સ્થાન
1	આગ્રાનો કિલ્લો (Agra Fort)	1983	આગ્રા, ઉત્તર પ્રદેશ
2	અજંતાની ગુફાઓ (Ajanta Caves)	1983	છત્રપતિ સંભાજીનગર (ઔરંગાબાદ), મહારાષ્ટ્ર
3	ઈલોરાની ગુફાઓ (Ellora Caves)	1983	છત્રપતિ સંભાજીનગર (ઔરંગાબાદ), મહારાષ્ટ્ર
4	તાજમહાલ (Taj Mahal)	1983	આગ્રા, ઉત્તર પ્રદેશ
5	મહાબલીપુરમના સ્મારકોનો સમૂહ	1984	ચેંગલપટ્ટુ જિલ્લો, તમિલનાડુ
6	કોણાર્ક સૂર્ય મંદિર	1984	પુરી જિલ્લો, ઓડિશા
7	કાઝીરંગા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	1985	ગોલાઘાટ અને નાગાંવ જિલ્લાઓ, અસમ
8	કેવલાદેવ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	1985	ભરતપુર, રાજસ્થાન
9	માનસ વન્યજીવ અભયારણ્ય	1985	અસમ
10	ગોવાના ચર્ચ અને કોન્વેન્ટ્સ	1986	વેલ્હા ગોવા, ગોવા
11	ફતેહપુર સીકરી	1986	આગ્રા જિલ્લો, ઉત્તર પ્રદેશ
12	હમ્પીના સ્મારકોનો સમૂહ	1986	વિજયનગર જિલ્લો, કર્ણાટક
13	ખજુરાહો સ્મારક સમૂહ	1986	છતરપુર જિલ્લો, મધ્ય પ્રદેશ
14	એલિફન્ટાની ગુફાઓ	1987	ઘારાપુરી (મુંબઈ હાર્બર), મહારાષ્ટ્ર
15	ચોલ મંદિરો (Great Living Chola Temples)	1987	તંજાવુર, દારાશુરમ અને ગંગાઈકોંડા ચોલપુરમ, તમિલનાડુ
16	પટ્ટડકલના સ્મારકોનો સમૂહ	1987	બાગલકોટ જિલ્લો, કર્ણાટક
17	સુંદરબન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	1987	દક્ષિણ 24 પરગણા, પશ્ચિમ બંગાળ
18	નંદા દેવી અને વેલી ઓફ ફ્લાવર્સ નેશનલ પાર્ક	1988	ચમોલી જિલ્લો, ઉત્તરાખંડ
19	સાંચીના બૌદ્ધ સ્મારકો	1989	રાયસેન જિલ્લો, મધ્ય પ્રદેશ
20	હુંમાયુનો મકબરો, દિલ્હી	1993	નવી દિલ્હી, દિલ્હી
21	કુતબ મિનાર અને તેના સ્મારકો	1993	નવી દિલ્હી, દિલ્હી
22	ભારતની માઉન્ટેન રેલ્વે	1999	દાર્જિલિંગ (પશ્ચિમ બંગાળ), નીલગીરી (તમિલનાડુ), કાલકા-શિમલા (હિમાચલ પ્રદેશ)
23	બોધગયા ખાતે મહાબોધિ મંદિર પરિસર	2002	ગયા જિલ્લો, બિહાર
24	ભીમબેટકાના રોક શેલ્ટર્સ (ગુફાઓ)	2003	રાયસેન જિલ્લો, મધ્ય પ્રદેશ
25	ચાંપાનેર-પાવાગઢ આર્કિયોલોજિકલ પાર્ક	2004	પંચમહાલ જિલ્લો, ગુજરાત
26	છત્રપતિ શિવાજી ટર્મિનસ	2004	મુંબઈ, મહારાષ્ટ્ર
27	લાલ કિલ્લો પરિસર	2007	જૂની દિલ્હી, દિલ્હી
28	જંતર મંતર, જયપુર	2010	જયપુર, રાજસ્થાન
29	પશ્ચિમ ઘાટ (Western Ghats)	2012	મહારાષ્ટ્ર, ગોવા, કર્ણાટક, કેરળ અને તમિલનાડુમાં વિસ્તૃત
30	રાજસ્થાનના પહાડી કિલ્લાઓ	2013	ચિત્તોડગઢ, કુંભલગઢ, સવાઈ માધોપુર, ઝાલાવાડ, જયપુર અને જેસલમેર
31	ગ્રેટ હિમાલયન નેશનલ પાર્ક કન્ઝર્વેશન એરિયા	2014	કુલ્લુ જિલ્લો, હિમાચલ પ્રદેશ
32	રાણી કી વાવ	2014	પાટણ, ગુજરાત
33	નાલંદા મહાવિહારનું પુરાતત્વીય સ્થળ	2016	નાલંદા જિલ્લો, બિહાર
34	કાંચનજંગા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	2016	સિક્કિમ
35	લી કોર્બુઝિયરનું સ્થાપત્ય કાર્ય	2016	ચંદીગઢ
36	અમદાવાદનું ઐતિહાસિક શહેર	2017	અમદાવાદ, ગુજરાત
37	મુંબઈના વિક્ટોરિયન ગોથિક અને આર્ટ ડેકો એન્સેમ્બલ્સ	2018	મુંબઈ, મહારાષ્ટ્ર
38	જયપુર શહેર	2019	જયપુર, રાજસ્થાન
39	ધોળાવીરા: એક હડપ્પન શહેર	2021	કચ્છ જિલ્લો, ગુજરાત
40	કાકતીય રૂદ્રેશ્વર (રામપ્પા) મંદિર	2021	મુલુગુ જિલ્લો, તેલંગાણા
41	હોયસળના પવિત્ર સમૂહ (Sacred Ensembles)	2023	બેલુર, હાલેબિડુ અને સોમનાથપુરા, કર્ણાટક
42	શાંતિનિકેતન	2023	બીરભૂમ જિલ્લો, પશ્ચિમ બંગાળ
43	મોઈદામ્સ - અહોમ રાજવંશની ટીલા-દફન પ્રણાલી	2024	ચરાઈદેવ જિલ્લો, અસમ
44	ભારતના મરાઠા સૈન્ય લેન્ડસ્કેપ્સ	2025	મહારાષ્ટ્ર અને તમિલનાડુ
45	સારનાથનું પ્રાચીન બૌદ્ધ સ્થળ	2026	વાણારસી, ઉત્તર પ્રદેશ

યુનેસ્કો વિશ્વ ધરોહર યાદી: સમાવેશ માટેના માનદંડ (Criteria)

યુનેસ્કોની વિશ્વ ધરોહર યાદીમાં સ્થાન મેળવવા માટે, સ્થળે 'અસાધારણ વૈશ્વિક મૂલ્ય' (Outstanding Universal Value) દર્શાવવું પડે છે અને નીચેના 10 માંથી ઓછામાં ઓછું એક માનદંડ પૂર્ણ કરવું પડે છે:

1. માનવ સર્જનાત્મક પ્રતિભાની ઉત્કૃષ્ટ કૃતિનું પ્રતિનિધિત્વ કરવું.
2. સ્થાપત્ય, ટેકનોલોજી, સ્મારક કળા, નગર-આયોજન અથવા લેન્ડસ્કેપ ડિઝાઇનમાં સમયગાળા દરમિયાન માનવ મૂલ્યોના મહત્વપૂર્ણ આદાન-પ્રદાનને દર્શાવવું.
3. જીવંત અથવા લુપ્ત થઈ ગયેલી સાંસ્કૃતિક પરંપરા અથવા સભ્યતાની અનન્ય સાક્ષી આપવી.
4. માનવ ઇતિહાસના તબક્કાને દર્શાવતી ઇમારત, સ્થાપત્ય અથવા ટેકનોલોજીકલ ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ હોવું.
5. પરંપરાગત માનવ વસાહત અથવા જમીન/સમુદ્રના ઉપયોગનું ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ હોવું.
6. અસાધારણ વૈશ્વિક મહત્વ ધરાવતી ઘટનાઓ, વિચારો, માન્યતાઓ અથવા સાહિત્યિક કૃતિઓ સાથે સીધો સંબંધ હોવો.
7. અસાધારણ કુદરતી સૌંદર્ય અને સૌંદર્યલક્ષી મહત્વ ધરાવતા વિસ્તારોનો સમાવેશ થવો.
8. પૃથ્વીના ઇતિહાસના મુખ્ય તબક્કાઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ હોવું.
9. ઇકોલોજીકલ અને જૈવિક પ્રક્રિયાઓના વિકાસનું ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ હોવું.
10. જૈવ વિવિધતાના સંરક્ષણ માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ કુદરતી સ્થાનો ધરાવતા હોવું.